Centrum społecznościowe (sąsiedzkie miejsce spotkań)

Opis narzędzia

Ważnym narzędziem wspierania mieszkańców w podejmowaniu oddolnej aktywności jest udostępnienie miejsca – fizycznej przestrzeni, w której mogą swobodnie się spotykać, działać i organizować. Rozwiązań w tym zakresie jest wiele i zależą one od możliwości oraz pomysłów konkretnej jednostki samorządu terytorialnego (więcej o polityce lokalowej). Od lat mieszkańcy terenów wiejskich korzystają z remiz, świetlic i domów ludowych jako miejsc spotkań, a podobne praktyki stają się coraz powszechniejsze również w miastach. Miejsce dla mieszkańców jest ważnym zasobem dla społeczności samym w sobie. Jednak można w tych pomysłach pójść o kilka kroków dalej i łączyć udostępnienie przestrzeni z usługą animacji, czyli aktywnym wspieraniem mieszkańców w podejmowaniu działań przez animatorów.

Tworzenie centrów sąsiedzkich stanowi odpowiedź na jedną z najczęstszych bolączek społeczności lokalnych – „ciągle działają ci sami”, a wiele osób pozostaje w domach, nie wierząc, że mają coś do zaoferowania innym. Działania animacyjne pozwalają dotrzeć do tych, którzy do tej pory nie angażowali się społecznie – ośmielić ich, zachęcić i wesprzeć w pierwszych krokach. Animator/ka inspiruje, podpowiada rozwiązania, pomaga przełamać obawy. Dzięki temu można obudzić aktywność mieszkańców i rozszerzyć ją na osoby dotychczas niezaangażowane – nowe grupy społeczne czy ludzi, którzy chcą dzielić się swoimi umiejętnościami, lecz do tej pory nie mieli odwagi. A o to właśnie chodzi w budowaniu społeczności lokalnej.

Centra sąsiedzkie gromadzą:

osoby, które chcą rozwijać swoje pasje i dzielić się nimi z innymi (np. grupy sportowe, śpiewacze, taneczne, grające w gry),
osoby szukające kontaktu z innymi w podobnej sytuacji życiowej (np. rodzice małych dzieci, opiekunowie osób z niepełnosprawnościami, grupy neuroróżnorodne),
osoby chcące pomagać innym – udzielające korepetycji, oferujące swój czas i umiejętności, wspierające wolontariacko osoby lub zwierzęta,
mieszkańców zainteresowanych sprawami swojej okolicy – przestrzenią publiczną, zielenią, bezpieczeństwem,
osoby samotne, które potrzebują towarzystwa, kontaktu z innymi i poczucia, że są potrzebne.

Samorządy lokalne zainteresowane uruchomieniem takiego zadania warto zachęcić do zlecenia go organizacji pozarządowej w trybie otwartego konkursu ofert, najlepiej w formule dotacji dwu-trzyletniej. Zadania tego typu funkcjonują pod różnymi nazwami: centrów aktywności lokalnej, domów sąsiedzkich, miejsc aktywności mieszkańców czy centrów integracji lokalnej. Ich wspólnym mianownikiem jest połączenie prowadzenia przestrzeni sąsiedzkiej z organizowaniem społeczności lokalnej, czyli usługą animacji. Szczególną formą tego rozwiązania są trzecie miejsca dla młodzieży, wyróżniające się tym, że choć oferują miejsce i wsparcie animacyjne, zwykle są one zamknięte dla innych grup wiekowych, żeby stworzyć swobodną przestrzeń dla młodych.

Warto przy zleceniu tych działań precyzyjnie zdefiniować usługę animacji – jej istotą powinno być:

diagnozowanie społeczności lokalnej – oparte nie tylko na identyfikacji potrzeb grup społecznych, ale przede wszystkim na rozpoznaniu lokalnych zasobów: kompetencji i potencjału mieszkańców, instytucji i podmiotów lokalnych,
wyszukiwanie osób zainteresowanych podjęciem aktywności, ośmielanie ich w pierwszych krokach działania,
inspirowanie, motywowanie, bieżące wspieranie i pomoc w trudnościach osobom aktywnym,
inicjowanie i rozwijanie współdziałania pomiędzy różnymi osobami i grupami korzystającymi ze wspólnej przestrzeni oraz angażowanie ich we współtworzenie i współzarządzanie nią,
budowanie współpracy lokalnej – międzysektorowej, międzyinstytucjonalnej oraz z lokalnymi liderami.

Kluczowe założenie animacji to praca ze społecznością, a nie dla niej. Oznacza to w praktyce, że poprawnie prowadzona animacja opiera się na konsekwentnym wzmacnianiu i wspieraniu mieszkańców, tak aby to oni stawali się autorami działań, zamiast biernymi odbiorcami oferty przygotowanej dla nich „z góry”. Dzięki temu społeczność nie tylko korzysta z przestrzeni, ale także ją współtworzy i bierze współodpowiedzialność za jej rozwój. Rozwijając ideę miejsc sąsiedzkich, warto – we współpracy z NGO i mieszkańcami, którzy są użytkownikami tych miejsc – wypracować własny standard ich funkcjonowania, adekwatny do lokalnych uwarunkowań i samorządowych możliwości. Na obszarach wiejskich jego zakres i skala z pewnością będzie inna niż podobnego zadania realizowanego w dużych miastach.

Kiedy warto stosować rozwiązanie

Tworzenie centrów sąsiedzkich jest skutecznym narzędziem inicjowania i rozwijania aktywności oddolnej, sąsiedzkiej i obywatelskiej mieszkańców. Sprawdza się szczególnie w społecznościach o niskiej aktywności lub tam, gdzie aktywne są ciągle te same osoby i panuje przekonanie, że „ludziom się nie chce i czekają na gotowe”. W takich przypadkach zewnętrzne wsparcie animacyjne może zrewidować tę sytuację, ośmielić niezaangażowane osoby, a także pomóc w przełamywaniu bierności i roszczeniowości, co prowadzi do wykreowania nowych postaw i wzorców w społeczności.

Warto zobaczyć potencjał tego rozwiązania również w sytuacji, gdy społeczność jest mocno podzielona (np. rdzenni mieszkańcy kontra osadnicy), świeżo ustanowiona (nowe osiedle, nowy blok) czy mało zintegrowana (np. zamieszkujące grupy uchodźcze, duże zróżnicowanie statusowe). Wówczas utworzenie centrum sąsiedzkiego, ze szczególną dbałością o jego otwarty, inkluzywny i zapraszający charakter, może być dobrą ścieżką ku integracji, budowaniu poczucia wspólnoty, akceptacji i współpracy.

Rozwiązanie stosuje się również w środowiskach zmarginalizowanych, grupach o trudniejszej sytuacji życiowej. W tym kontekście „własne” miejsce i wsparcie animatorów ma służyć przede wszystkim budowaniu podmiotowości mieszkańców i ich społeczności, aby:

byli świadomi swoich praw i obowiązków,
wzmacniali kompetencje, poczucie własnej wartości oraz umiejętności mądrego korzystania z pomocy,
dawali coś od siebie, brali odpowiedzialność za swoje życie, miejsce i społeczność.

Warto podkreślić, że takich efektów nie osiąga się od razu. Ważny jest konsekwentnie prowadzony proces – to inwestycja w aktywność mieszkańców, która zwraca się z każdym kolejnym rokiem działalności.

Korzyści dla JST

JST, nastawiona na wzmacnianie aktywności społecznej mieszkańców, w centrach sąsiedzkich może dostrzec wiele korzyści, w tym m.in.:

skuteczny sposób rozwijania aktywności mieszkańców, uczący brania współodpowiedzialności za swoją społeczność,
wykorzystanie potencjału mieszkańców – kompetencji, czasu, gotowości do dzielenia się, co przekłada się na nowe formy organizacji czasu wolnego w społeczności,
rozwój wolontariatu, postaw samopomocowych i solidarnościowych,
dobre wykorzystanie przestrzeni – zgodnie z zasadą otwartości dostępnej dla różnych osób, grup i aktywności,
doskonałe narzędzie budowania kapitału społecznego – zaufania, wzajemnego szacunku i współpracy pomimo różnorodności,
w perspektywie kilku lat i dobrze prowadzonej animacji – efekty społeczne przewyższające nakłady finansowe na zadanie.

Korzyści dla NGO

Organizacje pozarządowe są częstymi gośćmi oraz użytkownikami przestrzeni sąsiedzkich, czerpią też inne korzyści:

atrakcyjne narzędzie pracy z mieszkańcami, budowania ich aktywności, którą można spożytkować również na rzecz rozwoju organizacji,
łatwy dostęp do mieszkańców,
rosnąca aktywność mieszkańców, rozwój wolontariatu, integracja społeczności.

Wyzwania związane ze stosowaniem

Centrum sąsiedzkie potrzebuje lokalu dostępnego i dobrze zlokalizowanego (tj. łatwo skomunikowanego, położonego centralnie), najlepiej pozwalającego na kilka aktywności jednocześnie. Sąsiedzki charakter miejsca oznacza, że jest on blisko potencjalnego użytkownika – najlepiej w zasięgu 15-minutowego spaceru. W większych miastach należy postawić na stopniowe budowanie sieci miejsc sąsiedzkich obejmujących swoim działaniem całe miasto, zaś na obszarach wiejskich każde większe sołectwo powinno taką ogólnodostępną przestrzenią dysponować. To spore wyzwanie organizacyjne i koszt, a rozbudowana sieć nie powstanie od razu. Warto jednak te zamierzenia uwzględnić w długofalowych planach i politykach publicznych. Rekomendowaną praktyką jest również dzielenie przestrzeni z innymi zadaniami (centra zwykle działają w godzinach popołudniowych i wieczorami) oraz korzystanie z przestrzeni instytucji publicznych (np. szkół, bibliotek). Ważne jednak jest, aby przestrzeń była swobodna, a mieszkańcy nie byli w niej gośćmi, ale współgospodarzami.

Poza lokalizacją, realnym kosztem jest ciągła opieka animacyjna nad miejscem. Samo miejsce jest już ważnym zasobem, który ułatwi osobom aktywnym działania. Jednak jeśli chcemy szerzej uruchomić aktywność oraz optymalnie wykorzystać potencjał tkwiący w społeczności, potrzebna jest praca animatora lub animatorki. Sama fizyczna przestrzeń może nie przynieść oczekiwanych efektów, szczególnie jeśli zostanie „sprywatyzowana” przez stale funkcjonujące w niej grupy. Tutaj pojawia się kolejne wyzwanie – inkluzywność i otwartość miejsc sąsiedzkich na różnorodne grupy, potrzeby i pomysły. To właśnie różnorodność użytkowników i rozwijana wśród nich współpraca buduje wspólnotę opartą na wzajemnym szacunku i akceptacji, buduje wyjątkowość tego miejsca i rozwija kapitał społeczny. Tylko człowiek może o to zadbać, fizyczna przestrzeń sama tego nie zapewni.

Wyzwaniem jest zrozumienie, że to inwestycja na warunkach długoterminowych, a efekty przychodzą z czasem. Znaczenie tego miejsca rozwija się powoli, zaufanie buduje się stopniowo, nie bez trudności i wyzwań we wzajemnym zrozumieniu się przez mieszkańców. Ważna jest tutaj metodologia pracy i niespiesznie prowadzony proces pozwalający dojrzeć ludziom i pomysłom. Kluczowe jest zrozumienie idei. To tzw. trzecie miejsce, czyli publiczna przestrzeń: neutralna, oddzielona od domu (pierwsze miejsce) i pracy (drugie miejsce). Służy swobodnej socjalizacji, budowaniu więzi i odpoczynkowi. Miejsce dobrowolne, nieformalne i otwarte, gdzie ludzie czują się jak u siebie i mogą budować wspólnotę. Najlepiej, jeśli ma charakter niekomercyjny. Rozwija się dzięki aktywności mieszkańców (wspieranej przez animatorów), ich pomysłom i energii, która owocuje stopniowo. Centrum sąsiedzkie nie zastąpi domu kultury, który wprost zabezpiecza potrzeby użytkowników. Nie zapewni szerokiej gamy profesjonalnych zajęć, pełni raczej rolę uzupełniającą, bazującą na wykorzystaniu potencjału mieszkańców i budowaniu między nimi więzi oraz porozumienia.

W Polsce kilka organizacji i instytucji rozwija w praktyce ideę animacji społecznej i organizowania społeczności lokalnej – warto podglądać ich rozwiązania, korzystać z ich wsparcia, ogólnodostępnych materiałów edukacyjnych i kursów. Dla samorządu nie powinien być barierą brak lokalnej organizacji, która pracuje tą metodą i można jej to zadanie zlecić. Wystarczy, że znajdzie się organizacja, która chce realizować to zadanie i rozwijać w zakresie animacji, ponieważ tej metody i tak trzeba się nauczyć w praktyce.