Centrum Wolontariatu - Sieć SPLOT

Opis narzędzia

Rozwój społeczności lokalnej najlepiej radzi sobie ze społecznymi zmianami w oparciu o małe lokalne projekty, które wykorzystują codzienne doświadczenia ludzi i koncentrują się na zaspokajaniu podstawowych potrzeb materialnych i emocjonalnych. Niezbędne jest również nabywanie nowych umiejętności i wiary we własne siły, co w rezultacie przynosi korzyści nie tylko poszczególnym osobom, ale staje się zasobem, z którego korzysta cała społeczność. Obecność w środowisku lokalnym osób angażujących się w odpowiadanie na potrzeby pojedynczych mieszkańców, grup i całej społeczności, to niezbędny element trwałego ożywienia społeczności lokalnej. Nazywamy ich wolontariuszami i wolontariuszkami. Zgodnie z definicją zawartą w udppiw, wolontariusz to osoba fizyczna, która ochotniczo i bez wynagrodzenia wykonuje świadczenia na rzecz innych. Kluczowe dla tej definicji jest to, że działalność ta ma charakter świadomy, dobrowolny i wykracza poza naturalne relacje rodzinne czy przyjacielskie. Jest to zatem wyraz bezinteresownej troski o dobro wspólne.

W wielu samorządach różne organizacje i instytucje (jednostki pomocy społecznej, biblioteki, instytucje kultury) współpracują z wolontariuszami i wolontariuszkami, szukając ochotników do pomocy w prowadzonej działalności. Szkoły organizują szkolne koła wolontariatu dla swoich uczniów, aby dać im możliwość spróbowania działania na rzecz innych, a przy okazji umożliwić zdobycie niezbędnych punktów. Współpracę z wolontariuszami podejmują również Centra Usług Społecznych, które mają wpisane w swoje ustawowe kompetencje organizowanie społeczności lokalnej. Wśród tych inicjatyw, zwykle nakierowanych na poszukiwanie wolontariuszy dla własnych działań, warto zrobić miejsce na aktywność Centrum Wolontariatu – wyspecjalizowaną organizację pozarządową, która z założenia organizuje wolontariat na rzecz innych i rozwija go systemowo.

W projektowaniu i budowaniu systemu promocji i rozwoju wolontariatu w społeczności lokalnej ważną rolę odgrywają jednostki samorządu terytorialnego. Jeśli brakuje lokalnie organizacji podejmującej temat wolontariatu, samorząd może inspirować partnerów społecznych do tego typu inicjatyw lub szukać możliwości współpracy z wyspecjalizowaną organizacją o zasięgu ponadlokalnym. JST może również stworzyć ramy współpracy oparte na zleceniu zadania publicznego, co pozwoli centrum zapewnić stałą ofertę promocji i koordynacji wolontariatu w samorządzie, bez czego trudno budować ten system. Rola samorządu powinna więc koncentrować się na tworzeniu sprzyjających warunków do rozwoju potencjału mieszkańców w ramach pracy wolontaryjnej. Inwestycja w Centrum Wolontariatu jest korzystna, ponieważ te wyspecjalizowane organizacje mogą czerpać z różnego rodzaju sieci współpracy (Sieć Centrów Wolontariatu), krajowych systemów wsparcia czy programów finansowania (np. Korpus Solidarności, wolontariat europejski), do których inne instytucje nie mają dostępu. Połączenie tych możliwości z lokalnymi zasobami może podnieść jakość współpracy w społeczności na znacznie wyższy poziom.

Uporządkowane wspieranie wolontariatu rozpoczęło się w 1993 r. wraz z powstaniem pierwszego Centrum Wolontariatu w Warszawie. Od 1995 r. podobne centra zaczęły powstawać w innych miejscach w Polsce, z czasem tworząc ogólnopolską Sieć Centrów Wolontariatu. Lokalne i regionalne centra prowadzą działalność polegającą przede wszystkim na promocji wolontariatu, przygotowaniu NGO korzystających z pracy ochotników do właściwej współpracy z nimi (np. poprzez wspieranie koordynatorów wolontariatu) oraz szkoleniu wolontariuszy. Celem ich działania jest także uwrażliwienie mieszkańców społeczności lokalnych na potrzeby innych, wyzwolenie ich chęci do działania oraz kreowanie postaw obywatelskiej odpowiedzialności i poszanowania zasad demokracji. Standardowe zadania realizowane przez Centra Wolontariatu obejmują:

pośrednictwo dla wolontariuszy – centra gromadzą informacje o osobach chętnych do pracy na rzecz innych oraz o organizacjach i instytucjach potrzebujących ich pomocy,
promocję idei wolontariatu w instytucjach publicznych, organizacjach pozarządowych, mediach i biznesie,
realizację programów wolontariackich w różnych obszarach życia społecznego (np. w szkołach, szpitalach, ośrodkach pomocy społecznej),
organizowanie i prowadzenie szkoleń przygotowujących wolontariuszy i organizacje do wzajemnej współpracy,
udzielanie konsultacji i porad w zakresie tworzenia programów wolontariackich oraz współpracy z wolontariuszami,
pomoc w tworzeniu lokalnych biur wolontariatu oraz klubów szkolnego wolontariatu.

Centra Wolontariatu wdrażają te i podobne działania, aby skutecznie wspierać rozwój lokalnego wolontariatu. Ich fundamentem jest rozpoznanie i zrozumienie lokalnego kontekstu aktywności obywatelskiej: jej potencjału, zasobów i potrzeb. Dlatego w początkowej fazie rozwoju wolontariatu, zamiast proponować gotowe rozwiązania, centrum powinno tworzyć przestrzeń do dialogu różnych potencjalnych partnerów. Np. poprzez spotkania z grupami mieszkańców zainteresowanych wolontariatem, organizacjami i instytucjami, służące identyfikacji oczekiwań w zakresie współpracy. Kluczowym zadaniem centrum – we współpracy z JST – jest zorganizowanie przestrzeni do sieciowania, która połączy NGO, instytucje publiczne (szkoły, ośrodki pomocy społecznej, domy kultury, biblioteki), przedstawicieli samorządu oraz aktywnych mieszkańców (liderów). Platforma ta może przyjąć określoną formę (np. stałe spotkania otwarte dla zainteresowanych, tematyczna kawiarenka obywatelska, lokalne partnerstwo na rzecz wolontariatu, cykliczne warsztaty), może mieć wyróżniającą ją nazwę (np. Razem dla Wolontariatu) oraz zapewniać opiekę organizacyjną Centrum Wolontariatu. Te zaawansowane formy współpracy partnerskiej mają sens szczególnie tam, gdzie funkcjonują już różne inicjatywy wokół wolontariatu. Wtedy zaproponowanie pewnych ram pomoże te działania uporządkować i usprawnić, a centrum może pełnić niezbędną rolę łącznika i koordynatora działań.

Centrum Wolontariatu powinno aktywnie promować i wspierać różne formy wolontariatu, aby każdy mieszkaniec i mieszkanka mogli znaleźć obszar dla siebie. Inspirujące przykłady opisano poniżej.

Wolontariat seniorów

Doświadczenie, wiedza i czas, którymi dysponują seniorzy, to ogromny, choć często niewykorzystany potencjał. Inicjatywy senioralne, wspierane systemowo i samoorganizujące się, mogą przekształcić się w efektywnie działającą grupę organizującą wydarzenia dla całej społeczności. Pozwalają także angażować się pojedynczym osobom w działania poszczególnych organizacji pozarządowych czy instytucji publicznych otwartych na wolontariat.

Wolontariat pracowniczy

To model, w którym firmy angażują swoich pracowników w działania na rzecz lokalnych partnerów społecznych. Centrum Wolontariatu może pełnić rolę katalizatora, zachęcając lokalny biznes do współpracy z NGO, promując dobre praktyki i tworząc bazy potencjalnych partnerów.

Otwieranie instytucji publicznych na współpracę z wolontariuszami

Samorząd w tym obszarze powinien dawać przykład i aktywnie zachęcać podległe sobie instytucje – ośrodki pomocy społecznej, domy kultury, biblioteki, centra sportowe – do systemowego otwierania się na współpracę z wolontariuszami. Włączanie mieszkańców we współtworzenie oferty takich placówek jest potężnym sygnałem, że ich głos i aktywność mają realne znaczenie, daje im praktyczną lekcję obywatelskości i pokazuje, że mogą współtworzyć i zmieniać swoje najbliższe otoczenie.

Wolontariat młodzieżowy

Energia, kreatywność i gotowość do działania młodych ludzi to ogromny potencjał dla społeczności lokalnej. Odpowiednio wspierany i dobrze ukierunkowany wolontariat młodzieży może przekształcać się w trwałe zaangażowanie obywatelskie, rozwijać kompetencje społeczne i budować poczucie wpływu na otoczenie.

Szkolne koła wolontariatu

Są naturalnym środowiskiem dla pierwszych doświadczeń społecznych młodych ludzi. Przy odpowiednim wsparciu mogą wyjść poza działania okazjonalne i stać się ważnym partnerem dla organizacji pozarządowych oraz instytucji publicznych.

Wolontariat rodzinny

Wspólne zaangażowanie dzieci i dorosłych w działania społeczne wzmacnia więzi rodzinne i buduje postawy obywatelskie poprzez doświadczenie. To forma aktywności, która sprzyja integracji międzypokoleniowej i może być ważnym elementem budowania wspólnoty lokalnej. Tworzenie elastycznych i dostępnych form wolontariatu rodzinnego pozwala włączyć osoby, które nie angażują się w tradycyjne formy działań społecznych.

Współpraca JST z organizacją wyspecjalizowaną w upowszechnianiu wolontariatu pozwoli zaprojektować dobrze funkcjonujący system i optymalnie wykorzystać potencjał tkwiący w społeczności. Nie uda się to bez aktywnego zaangażowania samorządu i przeznaczenia na ten cel zasobów.

Kiedy warto stosować rozwiązanie

W mniejszych środowiskach, pozbawionych wielu aktywnych organizacji pozarządowych, tworzenie własnego Centrum Wolontariatu nie jest niezbędne. Można wówczas korzystać z oferty Regionalnego Centrum, działającego na poziomie powiatu czy województwa. Jednak, jeśli JST chce aktywnie rozwijać wolontariat lokalnie i/lub wiele instytucji i organizacji korzysta z pomocy ochotników, działające na miejscu Centrum Wolontariatu staje się potrzebne. Wówczas warto namówić lokalne NGO do podjęcia się tego wyzwania i wspierać je w tych zamierzeniach. Dzięki temu rozproszone, nieskoordynowane inicjatywy można uporządkować w profesjonalnie działający system wsparcia dla wolontariuszy oraz podmiotów korzystających z ich pracy. Przygotowanie obu stron jest niezbędne dla powodzenia projektu, a zwłaszcza dla minimalizacji nieporozumień i rozbieżnych oczekiwań. Wprowadzone rozwiązania powinny zadbać o:

atrakcyjną ofertę zaangażowania dla wolontariuszy – uwzględnia ona zainteresowania i kompetencje, uzupełniona jest o możliwości doskonalenia oraz narzędzia budowania zaangażowania, motywacji i docenienia,
profesjonalizację i bezpieczeństwo prawne – organizacje i instytucje często nie mają czasu na śledzenie skomplikowanych przepisów – Centrum zapewnia wsparcie w zakresie formalnoprawnym, takim jak zawieranie porozumień, ubezpieczenia NNW czy obowiązkowa weryfikacja wolontariuszy w Rejestrze Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym (szczególnie przy pracy z dziećmi),
wsparcie dla koordynatorów – nawet najbardziej zaangażowani społecznicy potrzebują wsparcia, by uniknąć wypalenia – Centrum może oferować programy mentoringowe oraz audyty wolontariatu, które pozwalają uporządkować procedury wewnątrz organizacji i podnieść jakość współpracy z wolontariuszami,
jednolite standardy w szkołach – każda szkoła w gminie może mieć inne zasady przyznawania wpisów na świadectwo za wolontariat, co może budzić poczucie niesprawiedliwości u uczniów i rodziców – Centrum może wypracować jednolite rekomendacje, wzory dzienniczków i regulaminów, ułatwiając pracę nauczycielom i dyrektorom,
efektywne pośrednictwo dla wolontariuszy – Centrum zbiera oferty od wszystkich organizacji i instytucji publicznych (OPS, biblioteki, dom kultury), pomagając mieszkańcom znaleźć idealne miejsce do pomocy, a NGO i podmiotom – pracowników o odpowiednich kompetencjach,
aktywizację poszczególnych grup – Centrum może inicjować dedykowane programy, np. dla seniorów (wykorzystując ich doświadczenie i potencjał wiedzy), czy w ramach wolontariatu pracowniczego, co buduje poczucie wspólnotowości i odporność społeczną całej gminy.

Dzięki organizacyjnemu i finansowemu wsparciu dla Centrum Wolontariatu, władze lokalne uczestniczą w realizacji niezbędnych działań służących rozwojowi potencjału, jaki drzemie w dobrowolnym zaangażowaniu mieszkańców na rzecz wspólnego dobra.

Korzyści dla JST

Angażując swoje zasoby w tworzenie sprzyjającego ekosystemu dla działalności społecznej poprzez zainicjowanie i wsparcie tej aktywności przez Centrum Wolontariatu, JST uruchamia pozytywny cykl wzajemnego wzmacniania. Przynosi to zyski na wielu płaszczyznach – od usprawnienia realizacji zadań publicznych, przez wzmocnienie sektora pozarządowego, po rozwój osobisty i zawodowy mieszkańców, a w szczególności:

wsparcie w realizacji zadań publicznych – wolontariusze współpracujący z NGO aktywnie wspierają realizację programów społecznych, edukacyjnych czy opiekuńczych, docierając tam, gdzie zasoby publiczne mogą być niewystarczające,
budowanie kapitału społecznego i postaw solidarności społecznej – zaangażowanie mieszkańców wzmacnia zaufanie, zacieśnia więzi i tworzy silną, zintegrowaną wspólnotę wrażliwą na słabszych,
wzrost odporności społecznej – społeczność, w której mieszkańcy czują się współodpowiedzialni za swoje otoczenie, jest bardziej odporna na kryzysy i potrafi skuteczniej na nie reagować,
kreowanie pozytywnego wizerunku samorządu – aktywna i zaangażowana społeczność jest wizytówką danej JST, przyciąga nowych mieszkańców i inwestorów.

Korzyści dla NGO

Gdy wolontariusze zdobywają cenne umiejętności i wzbogacają własne CV (korzyść osobista), jednocześnie wzmacniają potencjał kadrowy lokalnych NGO (korzyść organizacyjna). Te z kolei skuteczniej realizują zadania publiczne, odciążając samorząd i budując kapitał społeczny. Synergia tych korzyści tworzy pozytywny cykl rozwojowy, który napędza dynamikę całej społeczności. Dodatkowe korzyści odnoszą same organizacje pozarządowe, w tym:

nieocenione wsparcie merytoryczne i organizacyjne – wolontariusze wnoszą swoje umiejętności, czas i energię, umożliwiając NGO (ale i instytucjom: domom kultury, bibliotekom, ośrodkom pomocy społecznej) realizację wielu projektów, na które w innym przypadku mogłoby brakować zasobów osobowych,
zwiększenie zasięgu i skali działań – dzięki wolontariuszom możliwe jest prowadzenie ich na szerszą skalę i docieranie do większej liczby odbiorców,
wniesienie nowej perspektywy i energii – wolontariusze często przynoszą świeże spojrzenie i kreatywne pomysły, które wzbogacają działalność organizacji, nadają jej ducha obywatelskości i autentyczności, a to pozwala budować realną więź ze społecznością.

Wyzwania związane ze stosowaniem

Mimo ogromnego potencjału, wdrażanie tych strategii przez Centrum Wolontariatu wiąże się z konkretnymi wyzwaniami, które wymagają świadomego podejścia i odpowiednich rozwiązań. Największym i najczęściej spotykanym problemem jest brak stabilnego finansowania w okresie całorocznym. Częstą praktyką jest oparcie działalności Centrum, prowadzonego przez organizację pozarządową na zlecenie JST, na dotacjach jednorocznych, zwykle niezapewniających ciągłości realizacji zadania. Rozwiązaniem jest szersze wprowadzenie zadań wieloletnich (już konkurs na zadanie realizowane przez dwa kolejne lata daje organizacji niezbędny oddech) oraz ogłaszanie konkursów przed zakończeniem roku poprzedzającego realizację zadania, w oparciu o prowizorium budżetowe. Stabilność finansowa to niezbędny warunek profesjonalnie działającego Centrum Wolontariatu.

Inne wyzwanie, jakie w swojej codziennej pracy napotyka Centrum Wolontariatu, to konieczność bieżącej aktualizacji wiedzy prawno-administracyjnej. Kolejnym aspektem jest obowiązek czuwania nad poprawnością porozumień zawieranych przez podmioty, zawierania ubezpieczeń NNW oraz spełniania wymogów kwalifikacyjnych przez wolontariuszy. Dotyczy to także kwestii związanych z ochroną danych osobowych (RODO) i weryfikacji wolontariuszy (szczególnie przy pracy z dziećmi) oraz ich niekaralności. Dostęp do różnych systemów wsparcia i baz wiedzy, którymi dysponują Centra Wolontariatu, pozwala te trudności ograniczyć.

Osoby zarządzające wolontariatem w organizacjach czy instytucjach często są przeciążone dodatkowymi obowiązkami i brakuje im czasu na monitoring, szkolenia czy właściwe docenianie wolontariuszy. Nie są wówczas zainteresowane korzystaniem z oferty Centrum w zakresie ich wsparcia i rozwoju, co może stawiać pod znakiem zapytania – szczególnie w oczach przedstawicieli JST – zasadność finansowania takiej oferty. Warto w tej sytuacji podjąć działania służące standaryzacji zakresu zadań koordynatorów wolontariatu, które pozwolą na budowanie szerszego zrozumienia wśród decydentów dla zakresu i wagi tego zaangażowania.

Niewystarczające przygotowanie ze strony Centrum organizacji, instytucji do przyjęcia wolontariuszy skutkuje negatywnymi doświadczeniami, co zniechęca mieszkańców do dalszej aktywności społecznej, a samorząd do finansowania usługi wsparcia Centrum. Dostęp do zewnętrznego know-how, szkoleń i inspiracji, którym dysponuje Centrum Wolontariatu, pozwala systematycznie podnosić kompetencje osób zaangażowanych w jego działalność, co przekłada się na jakość oferty.

Ważnym wyzwaniem jest też stereotyp wolontariusza. W społecznościach lokalnych wciąż funkcjonuje postrzeganie ochotników jako osób naiwnych, dających się wykorzystywać bez wynagrodzenia. Negatywne doświadczenia z wolontariatu szkolnego (różne sposoby oceny, pogoń za dodatkowymi punktami vs. wzrost świadomych postaw wolontaryjnych u dzieci) również mają na to wpływ. Taka sytuacja może skutkować koniecznością podwojenia wysiłku wkładanego w proces rekrutacji wolontariuszy. Odpowiedzią na to powinny być działania pokazujące wartość pracy wolontariuszy, konkretne ich sylwetki oraz różne formy docenienia na forum publicznym.

Wolontariat stanowi fundament społeczeństwa obywatelskiego i jest jednym z najskuteczniejszych narzędzi wzmacniania więzi międzyludzkich na poziomie lokalnym. W dobie rosnących wyzwań społecznych i ekonomicznych, dobrowolne zaangażowanie mieszkańców staje się ważnym elementem zrównoważonego rozwoju. Pytanie jak rozwijać wolontariat, jest zatem bardziej adekwatne niż to, czy to robić. Najlepiej z aktywnym zaangażowaniem organizacji pozarządowych.

Przykłady zastosowania

Przykłady Regionalnych Centrów Wolontariatu