Czym jest i czemu ma służyć Model współpracy?

Model to szeroka koncepcja budowania właściwych relacji między sektorami, stanowiąca systemowy „drogowskaz” dla administracji i obywateli. Jego nadrzędnym celem jest poprawa jakości życia mieszkańców poprzez pełniejsze zaspokajanie ich potrzeb społecznych i efektywne wykorzystanie zasobów lokalnych.

• Zakres podmiotowy Modelu obejmuje nie tylko JST i NGO, ale także samych mieszkańców, liderów lokalnych oraz partnerów z sektora prywatnego.
• Zakres przedmiotowy Modelu dotyczy całokształtu relacji w sferze zadań publicznych – od wspólnego diagnozowania problemów, tworzenia strategii i programów, przez budowanie infrastruktury sprzyjającej aktywności obywatelskiej, po system ich realizacji. 

Osią Modelu jest sześć ustawowych zasad: pomocniczość, suwerenność stron, partnerstwo, efektywność, uczciwa konkurencja oraz jawność. W Modelu 2.0 położono nacisk na to, by były one nasycone kulturą współpracy („duchem” wykraczającym poza literę prawa) – opartą na zaufaniu i otwartości na racje drugiej strony. Bez niej nawet najlepsze rozwiązania prawne pozostają jedynie „kłopotliwą formalnością”.

Model to szeroka koncepcja budowania właściwych relacji między sektorami, stanowiąca systemowy „drogowskaz” dla administracji i obywateli. Jego nadrzędnym celem jest poprawa jakości życia mieszkańców poprzez pełniejsze zaspokajanie ich potrzeb społecznych i efektywne wykorzystanie zasobów lokalnych. Zakres podmiotowy Modelu obejmuje nie tylko JST i NGO, ale także samych mieszkańców, liderów lokalnych oraz partnerów z sektora prywatnego. Zakres przedmiotowy Modelu dotyczy całokształtu relacji w sferze zadań publicznych – od wspólnego diagnozowania problemów, tworzenia strategii i programów, przez budowanie infrastruktury sprzyjającej aktywności obywatelskiej, po system ich realizacji.  Osią Modelu jest sześć ustawowych zasad: pomocniczość, suwerenność stron, partnerstwo, efektywność, uczciwa konkurencja oraz jawność. W Modelu 2.0 położono nacisk na to, by były one nasycone kulturą współpracy („duchem” wykraczającym poza literę prawa) – opartą na zaufaniu i otwartości na racje drugiej strony. Bez niej nawet najlepsze rozwiązania prawne pozostają jedynie „kłopotliwą formalnością”.

Aktorzy współpracy

Budowanie współpracy wymaga osób odpowiedzialnych za koordynację działań po obu stronach. Powinny one wykorzystywać istniejące przestrzenie do analizy, planowania i wdrażania poszczególnych części Modelu. Jest to proces, którym ktoś musi zarządzać.

Samorząd

Współpraca po stronie samorządowej dotyczy różnych partnerów, przede wszystkim władz stanowiących i wykonawczych, ale także urzędników jednostek organizacyjnych samorządu terytorialnego. Kluczową osobą odpowiedzialną za prowadzenie procesu po stronie samorządu powinien być tzw. pełnomocnik ds. współpracy z NGO, czyli pracownik lub pracowniczka samorządu koordynujący te działania w urzędzie. Nazwa „pełnomocnik” jest umowna i nie zawsze znajduje odzwierciedlenie w strukturach urzędu. W zależności od wielkości samorządu może oznaczać jedną osobę skupiającą w swoich rękach całą współpracę z organizacjami (w mniejszych samorządach) albo kogoś współpracującego z różnymi komórkami urzędu w celu ujednolicenia i koordynacji. Rolą tej osoby jest – wspólnie z decydentami i pracownikami urzędu – ocena dotychczasowych relacji, analiza możliwych form działań oraz koordynowanie prac nad wdrażaniem Modelu (więcej w części: Praktyczne zastosowanie Modelu współpracy).

Organizacje pozarządowe

Nie można budować modelowej współpracy, jeżeli w dyskusję o jej celach i formach, nie będą zaangażowane lokalne organizacje pozarządowe. Należy w niej uwzględniać również grupy mieszkańców, które podejmują działania, ale niekoniecznie są sformalizowane (grupy nieformalne). Dyskusja ta powinna odbywać się w wymiarze branżowym (np. kultura, sport, pomoc społeczna), lokalnym (ulice, osiedla, wsie) i horyzontalnym. W proces należy włączyć istniejące porozumienia NGO, a jeśli ich brakuje – samorząd stwarza przestrzeń do spotkań branżowych i ponadbranżowych.

Model nie powstaje w próżni. Wdrażanie jego elementów powinno być włączone w pracę urzędu i działających przy nim ciał dialogu – od RDPP (spojrzenie horyzontalne) po ciała branżowe (np. powiatowa rada ds. osób z niepełnosprawnościami, rada sportu). Praca nad Modelem może być dobrą okazją do stworzenia przestrzeni do nowego otwarcia współpracy lokalnej. Budowanie partnerstwa to proces wymagający czasu i rozłożony na lata, aby móc układać „puzzle” współpracy adekwatnie do lokalnego potencjału.

Zasady współpracy

Modelowa współpraca JST i NGO wymaga spełnienia kilku warunków. 

Pierwszym z nich jest kultura współpracy – fundament relacji między samorządem a NGO. Oparta jest na otwartości, wzajemnym szacunku, zaufaniu i gotowości do rozmowy, czyli na tym, czego nie da się uregulować samymi procedurami. To codzienne praktyki i postawy, które sprawiają, że mimo odmiennych perspektyw osoby z różnych sektorów potrafią siebie słuchać, rozumieć i działać wspólnie. W rozwiniętej kulturze współpracy partnerzy dzielą się informacjami, szukają rozwiązań, a różnice traktują jako źródło uzupełniających się kompetencji. Zakorzeniona kultura współpracy powoduje, że wymienione poniżej zasady są nie tylko formalnym zapisem w programie współpracy, ale realnie stosują je obydwie strony.

Drugim filarem są zasady współpracy, określone w udppiw, które stanowią bazę dla trzech płaszczyzn współpracy i wyznaczają ramy współdziałania stron. Należą do nich zasady: pomocniczości, suwerenności stron, partnerstwa, efektywności, uczciwej konkurencji oraz jawności. W Modelu omówiono je szerzej, podkreślając ich praktyczne zastosowanie w każdej z płaszczyzn.

Choć ustawa kieruje te zasady przede wszystkim do administracji publicznej, w tym samorządowej, ich zastosowanie dotyczy również NGO. Ich zrozumienie wymaga odniesienia do dwóch nadrzędnych reguł życia publicznego: zasady legalizmu (działania zgodnie z prawem) oraz zasady solidarności (ukierunkowanie działań publicznych na dobro wspólne i wrażliwość na potrzeby różnych grup, w tym najbardziej narażonych na marginalizację). Razem tworzą one spójną wizję współpracy opartej na partnerstwie, współodpowiedzialności i dążeniu do rezultatów jak najlepszych dla lokalnej wspólnoty.

Zasada pomocniczości (subsydiarności) to konstytucyjna zasada zapisana również w udppiw, która reguluje relacje między obywatelami a władzą publiczną, wskazując na podmiotowość i sprawczość obywateli. Jest podwaliną filozofii współpracy JST i NGO, którą warto traktować jako ważny punkt odniesienia przy planowaniu i ocenie jakości współpracy. Oznacza, że lokalne problemy należy rozwiązywać jak najbliżej ich źródła. Jeśli obywatele (rodzina, sąsiedztwo, wspólnota lokalna) mają potencjał, by samodzielnie sobie z nimi poradzić, władza publiczna pozostawia im przestrzeń do działania. Zgodnie z tą zasadą każda władza ma charakter służebny wobec obywateli i nie ingeruje nadmiernie w życie społeczne. Interwencja jest uzasadniona dopiero wtedy, gdy społeczność nie jest w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb z powodu braku zasobów lub kompetencji. Zasada pomocniczości zakłada także, że problemy publiczne powinny być rozwiązywane na tym szczeblu, na którym powstają, co stwarza najlepsze warunki do skutecznego działania. Rolą lokalnych instytucji publicznych jest udzielanie „pomocy dla samopomocy”, czyli wspieranie jednostek i grup społecznych tam, gdzie nie radzą sobie same i tylko w zakresie, który umożliwi im w przyszłości samodzielne zaspokajanie potrzeb.

W relacjach między JST i NGO oznacza to działanie według kilku zasad.

Jednostki samorządu terytorialnego:

• przekazują realizację zadań publicznych (wraz z niezbędnymi zasobami) organizacjom pozarządowym, jeśli są one w stanie wykonać je zgodnie z oczekiwanym standardem,
• w dialogu z NGO i mieszkańcami diagnozują problemy i potrzeby społeczne oraz projektują rozwiązania, uwzględniając perspektywę realizatorów i odbiorców usług,
• badają potencjał partnerów społecznych do udziału w realizacji zadań publicznych oraz podejmują działania wzmacniające ten potencjał,
• wspierają inicjatywy obywatelskie w sytuacjach, gdy pomoc samorządu jest niezbędna.

Organizacje pozarządowe:

• podejmują się realizacji zadań, które są w stanie wykonać z pożytkiem dla lokalnej społeczności,
• włączają się w dialog dotyczący diagnozy społecznej, aby perspektywa mieszkańców i organizacji była uwzględniona w decyzjach samorządu,
• wspierają oddolne, nieformalne inicjatywy, gdy taka pomoc jest potrzebna,
• działają w sposób wzmacniający samodzielność swoich podopiecznych.

Zasada suwerenności oznacza, że partnerzy zachowują niezależność i autonomię we wzajemnych relacjach. Współpraca oparta na tej zasadzie zakłada powstrzymanie się od prób podporządkowania jednej strony drugiej oraz wzajemne poszanowanie kompetencji i prawa do podejmowania autonomicznych decyzji.

W relacjach między JST i NGO oznacza to działanie według kilku zasad.

Jednostki samorządu terytorialnego:

• szanują niezależność NGO w prowadzeniu działalności statutowej, formułowaniu celów oraz kształtowaniu relacji z innymi podmiotami,
• respektują dobrowolność współpracy partnerów społecznych we wszystkich trzech płaszczyznach Modelu oraz różnorodność perspektyw,
• tworzą warunki do partnerskiej współpracy przy realizacji zadań publicznych, respektują niezależność partnerów społecznych mimo relacji finansowych,
• nie wykorzystują swojej przewagi (wynikającej z kompetencji i zasobów) do budowania relacji podległości.

Organizacje pozarządowe:

• zachowują niezależność we współpracy z samorządem oraz jasno komunikują swoje stanowiska (także odmienne), aby samorząd mógł je usłyszeć i wziąć pod uwagę,
• respektują kompetencje JST i są otwarte na poznanie uwarunkowań działania samorządu,
• podejmują autonomiczne decyzje dotyczące współpracy z JST, kierując się własnymi wartościami i analizą korzyści dla odbiorców pomocy, społeczności lokalnej oraz swojego rozwoju.

Zasada partnerstwa oznacza wspólne działanie na rzecz społeczności lokalnej, oparte na wzajemnym szacunku, równorzędności, zaufaniu oraz uznaniu kompetencji i doświadczenia obu stron. Partnerzy podejmują wspólnie wysiłek w przekonaniu, że łączenie zasobów i kompetencji daje lepsze rezultaty. Współpraca ta zakłada współudział, współdecydowanie i współodpowiedzialność stron.

W relacjach między JST i NGO oznacza to działanie według kilku zasad.

Jednostki samorządu terytorialnego:

• zapraszają NGO do diagnozowania problemów jako partnerów z wiedzą o potrzebach mieszkańców, doświadczeniem w pracy społecznej oraz praktycznym know-how; uznają ich prawo do wyrażania opinii oraz równorzędność głosu i dążą do uwzględniania ich perspektywy w strategicznych dokumentach i decyzjach,
• tworzą warunki do uporządkowanego dialogu (w zespołach, radach, komisjach), służącego wymianie informacji, wypracowaniu zasad współpracy oraz podejmowaniu partnerskich działań (w tym: planowaniu i realizacji zadań, wypracowywaniu standardów ich realizacji oraz inicjowaniu projektów międzysektorowych),
• wykorzystują własne zasoby, by wspierać potencjał partnerów społecznych i zmniejszać dysproporcje we współpracy i tworzyć przyjazne warunki funkcjonowania NGO, a także inwestują w rozwój organizacji i aktywności mieszkańców, projektując te działania w porozumieniu z partnerami społecznymi.

 Organizacje pozarządowe:

• aktywnie uczestniczą w dialogu z samorządem (m.in. w ciałach dialogu i zespołach roboczych), dzielą się wiedzą o potrzebach społeczności i konstruktywnie formułują propozycje rozwiązań, z myślą o dobru wspólnym,
• traktują samorząd jako partnera, respektując jego kompetencje oraz odpowiedzialność za polityki publiczne i podejmowanie decyzji,
• dbają o rzetelność, przejrzystość i odpowiedzialność w realizacji powierzonych zadań, a angażując własne zasoby, zwiększają ich efektywność,
• realizując zadania zlecone przez JST, podejmują działania służące budowaniu swojego potencjału i sprawnej współpracy,
• współpracują z innymi NGO oraz instytucjami, rozwijając działania partnerskie i międzysektorowe.

Zasada efektywności oznacza, że współpraca między samorządem a organizacjami pozarządowymi powinna przynosić najlepsze możliwe rezultaty przy racjonalnym wykorzystaniu środków publicznych oraz zasobów samorządowych. Jej realizacja wymaga od partnerów stałego podnoszenia potencjału, aby sprawnie i skutecznie wykonywać zadania.

W relacjach między JST i NGO oznacza to działanie według kilku zasad.

Jednostki samorządu terytorialnego:

• dbają o racjonalne wydatkowanie środków publicznych, opierając się na rzetelnej diagnozie uwzględniającej m.in. wiedzę NGO o lokalnych problemach; racjonalnie planują konsultacje społeczne, stosując adekwatne narzędzia i z poszanowaniem czasu oraz zaangażowania partnerów społecznych,
• opierają krótko- i długoterminowe planowanie polityk publicznych na zasadach gospodarności i prognozowaniu efektów społecznych,
• określają formę realizacji zadania publicznego, szukając najlepszej relacji nakładów do efektów (ilościowych, jakościowych, społecznych), z uwzględnieniem pierwszeństwa mieszkańców i NGO (zgodnie z zasadą pomocniczości),
• zmierzają do standaryzacji zadań publicznych w dialogu z partnerami społecznymi,
• udostępniają organizacjom swoje zasoby materialne i osobowe, co obniża koszty realizacji zadań i sprzyja efektywności wykorzystania zasobów publicznych,
• monitorują i oceniają efekty działań, w tym realizacji zadań publicznych, za pomocą wskaźników ilościowych i jakościowych,
• wzmacniają lokalny system usług, wspierając rozwój potencjału partnerów społecznych.

Organizacje pozarządowe:

• aktywnie współpracują z samorządem w diagnozowaniu, planowaniu i standaryzacji, dzieląc się swoją wiedzą i doświadczeniem; proponują rozwiązania o wysokiej wartości społecznej, dostosowane do diagnozy i celu interwencji,
• racjonalnie planują i realizują zadania publiczne, dbając o gospodarność wydatkowania środków publicznych i jak najlepsze efekty jakościowe,
• udostępniają własne zasoby (np. materialne, osobowe), aby zwiększać efektywność realizowanych zadań,
• monitorują i rzetelnie ewaluują działania, wnioski przekładają na usprawnienia,
• współpracują z innymi podmiotami, aby wspólnie wypracować najlepsze rozwiązania, unikać dublowania działań, niezdrowej konkurencji i maksymalizować efekt synergii,
• inwestują w rozwój własnych kompetencji i doskonalenie metod pracy.

Zasada uczciwej konkurencji oznacza, że JST opiera wybór realizatora zadania na jasnych, adekwatnych merytorycznie i niedyskryminujących kryteriach, a wszystkie NGO spełniające te kryteria mają równy dostęp i szansę konkurowania o wykonywanie zadań. Dzięki temu JST wybiera najbardziej efektywnych realizatorów zadań publicznych. 

W relacjach między JST i NGO oznacza to działanie według kilku zasad.

Jednostki samorządu terytorialnego:

• zachowują bezstronność wyboru realizatorów, opierając się na jawnych i merytorycznych kryteriach, unikają konfliktów interesów oraz tworzą przejrzyste procedury wyboru, realizacji, rozliczania i ewaluacji zadań publicznych,
• dbają o szeroki i równy dostęp do informacji o możliwościach współpracy, wykorzystując zróżnicowane kanały komunikacji,
• przy wyborze i ewaluacji trybu realizacji zadania publicznego traktują jednostki sobie podległe podobnie jak NGO – jako podmioty podlegające ocenie zgodnie z zasadą efektywności, przeciwdziałają tendencjom monopolistycznym,
• stosują zasadę uczciwej konkurencji wobec współpracy finansowej i niefinansowej.

Organizacje pozarządowe: 

• uznają zasady współpracy oparte na równym dostępie i kryteriach merytorycznych, konkurując jakością propozycji, a nie relacjami czy dostępem do informacji,
• współpracują przy ustalaniu zasad i ewaluacji procedur, respektując jawny i niedyskryminacyjny charakter ram współpracy,
• stosują się do zakazu konfliktu interesów.

Zasada jawności oznacza, że współpraca między JST i NGO jest prowadzona w sposób przejrzysty, a informacje o jej zasadach, przebiegu i efektach są dostępne dla wszystkich zainteresowanych. Partnerzy udostępniają sobie informacje o istotnych obszarach swojego działania, co jest ważne dla budowania wysokiej jakości partnerstwa.

W relacjach między JST i NGO oznacza to działanie według kilku zasad.

Jednostki samorządu terytorialnego:

• zapewniają szeroki dostęp do informacji o zasadach, formach i warunkach współpracy z NGO, wykorzystując narzędzia ustawowe (BIP, RPW) oraz przyjazne i łatwo dostępne kanały informacyjne (z uwzględnieniem zasad dostępności dla osób z różnymi potrzebami),
• prowadzą konsultacje społeczne, przykładając szczególną wagę do przejrzystego i szerokiego informowania – począwszy od planowanych działań, aż po wyniki,
• komunikują (w sposób przejrzysty i łatwo dostępny): planowane konkursy i inne możliwości współpracy finansowej, obowiązujące procedury, kryteria oraz wyniki oceny (w tym dofinansowane zadania),
• zapewniają równy i łatwy dostęp do informacji o możliwościach korzystania z zasobów samorządowych oraz innych dostępnych formach wsparcia,
• we współpracy z NGO cyklicznie ewaluują przejrzystość i sprawność systemów informacyjno-komunikacyjnych.

Organizacje pozarządowe:

• prowadzą działalność w sposób przejrzysty, udostępniając informacje o celach, działaniach i sposobie wykorzystania środków publicznych, z uwzględnieniem zasad dostępności dla osób z różnymi potrzebami,
• rzetelnie i szeroko informują o realizowanych projektach i ich efektach, zapewniając łatwy dostęp do informacji dla potencjalnych odbiorców działań,
• komunikują się otwarcie z partnerami i społecznością lokalną w sprawie wspólnych działań.

Model opiera współdziałanie samorządu z NGO na jasnych zasadach oraz kulturze dialogu i wzajemnego szacunku. Dzięki temu współpraca staje się realnym narzędziem wzmacniania lokalnych społeczności i podnoszenia jakości życia mieszkańców.