Działania edukacyjno-doradcze (Centrum Organizacji Pozarządowych)

Narzędzie 1 z 5 w tym obszarzePolityka lokalowa

Forma współpracy: Niefinansowa
Szczebel samorządu: Miasto, Powiat, Województwo

Opis narzędzia

Zgodnie z ustawami samorządowymi, zadania z zakresu współpracy i działalności na rzecz organizacji pozarządowych oraz innych podmiotów (z art. 3 ust. 3 udppiw, np. kościelne osoby prawne, stowarzyszenia JST) należą do zadań własnych gmin i powiatów (art. 7 ustawy o samorządzie gminnym, art. 4 ustawy o samorządzie powiatowym). Ustawa o działalności pożytku publicznego (udppiw) wskazuje zaś na możliwość tworzenia i prowadzenia przez JST, po konsultacjach z organizacjami, jednostek wspierających podmioty sektora pozarządowego (art. 5 ust. 5). Co ważne, zgodnie z intencją ustawodawcy (art. 5 ust. 6), prowadzić taką jednostkę może również NGO i wyżej wymienione podmioty.

W duchu zasady pomocniczości, coraz więcej JST decyduje się na zlecenie organizacjom pozarządowym zadania w zakresie wsparcia edukacyjno-doradczego lokalnych NGO. Zadanie przekazywane jest najczęściej w otwartym konkursie ofert w formule powierzenia lub wsparcia na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 33 udppiw. Rzadziej zlecenie odbywa się w trybie zakupu usługi. Zakres zadania zazwyczaj obejmuje różnorodne działania wzmacniające edukacyjnie i rozwojowo lokalne NGO, m.in. informowanie, szkolenia, doradztwo, sieciowanie, konferencje, wizyty studyjne, mentoring oraz inne formy wsparcia. Warto w metodologii wsparcia stosować animacyjne założenia, które opierają się przede wszystkim na wzmacnianiu potencjału, podmiotowym podejściu do odbiorcy oraz budowaniu relacji współpracy opartych na dialogu i zaufaniu. W myśl tej zasady zlecenie zadania (zwłaszcza po raz pierwszy) powinno być poprzedzone rozpoznaniem potrzeb edukacyjnych organizacji i dopasowaniem do ich realnych oczekiwań.

Część JST opiera zadanie na wypracowanym standardzie, czyli uzgodnionym zakresie zadania, gwarantującym określony poziom jakości (opis narzędzia w Płaszczyźnie II). Ważne jest, aby taki standard powstawał we współpracy z lokalnym środowiskiem organizacji pozarządowych. W zależności od wielkości JST, skali potrzeb oraz możliwości finansowych, zakres i wartość zadania mogą się znacząco różnić. Niektóre samorządy inwestują w duże, stałe programy (np. prowadzenie COP – Centrum Organizacji Pozarządowych), inne ograniczają się do finansowania działań edukacyjnych o charakterze incydentalnym.

Zlecenie zadania w zakresie prowadzenia COP może wiązać się z udostępnieniem lokalu lub dopuszczeniem realizacji w miejscu wskazanym przez wykonawcę. Udostępnienie przestrzeni umożliwia organizacjom bezpłatny dostęp do miejsca spotkań i pracy, co – jak pokazuje praktyka – jest jedną z podstawowych potrzeb sektora obywatelskiego. Lokal pełni też funkcję inkubacyjną dla grup nieformalnych i młodych NGO – zapewnia infrastrukturę biurową i możliwość rejestracji siedziby. Wsparcie inkubacyjne może obejmować również usługi „wyręczeniowe”, takie jak prowadzenie księgowości czy wsparcie marketingowe.

Warto podkreślić, że realizacja zadania edukacyjno-doradczego nie wymaga posiadania lokalu, ponieważ jego istotą jest wsparcie merytoryczne i edukacyjne. Może ono być realizowane w pełni mobilnie – w różnych formach (kontakty osobiste, zdalne, indywidualne, grupowe) i lokalizacjach (siedziba realizatora lub odbiorcy pomocy, sale urzędowe, przestrzeń innych jednostek samorządowych czy spotkania online).

Kiedy warto stosować rozwiązanie

Każda JST powinna wspierać lokalne NGO i oddolną aktywność mieszkańców – niezależnie od tego, czy robi to siłami własnych pracowników i pracowniczek, czy zleca zadanie organizacji pozarządowej. To realna inwestycja w aktywność obywatelską, ułatwiająca mieszkańcom branie spraw w swoje ręce. Tak jak samorządy inwestują w rozwój lokalnej gospodarki, widząc w tym korzyść dla wspólnoty samorządowej, tak warto, aby inwestowały w rozwój organizacji.

Coraz więcej samorządów stawia na partycypację i współpracę lokalną, dążąc do realizacji usług publicznych we współpracy z partnerami społecznymi. W takim modelu program edukacji i rozwoju NGO staje się kluczowym narzędziem wzmacniania potencjału tych partnerów.

Najlepiej, gdy zadanie to zlecane jest organizacji wyspecjalizowanej w tego typu działaniach. Organizacje pozarządowe mają praktyczną wiedzę i lepiej rozumieją realia pracy społecznej. Profesjonalne wspieranie NGO wymaga wiedzy z wielu dziedzin (m.in. prawo, księgowość, fundraising), którą samorządom czasem trudno zapewnić własnym personelem. Jest to szczególnie ważne w dużych JST z licznymi, zróżnicowanymi NGO oraz tam, gdzie brakuje kompetentnych lub dyspozycyjnych urzędników do zapewnienia takiego wsparcia.

Korzyści dla JST

Lokalne NGO mają bieżący dostęp do pomocy.
Organizacje realizujące zadania publiczne otrzymują pomoc w przygotowaniu ofert i sprawozdań oraz prawidłowej realizacji zadań – co ogranicza ryzyko błędów i problemy z rozliczeniami dotacji.
Organizacje mogą rozwijać się i pozyskiwać środki zewnętrzne, co prowadzi do zwiększenia skali działań dla mieszkańców.
Jeśli zadanie jest zlecone zewnętrznemu wykonawcy, organizacje rzadziej szukają pomocy w urzędzie.
Inwestując w rozwój NGO, samorząd buduje sektor partnerów społecznych zdolnych do przejmowania zadań publicznych zgodnie z zasadą pomocniczości i ideą deinstytucjonalizacji.

Korzyści dla NGO

Organizacje mają dostęp do bieżącej pomocy dotyczącej prowadzenia NGO, w tym poruszania się w zmieniających się przepisach.
Rozwijają się kompetencje zespołów organizacji, zwłaszcza w zakresie pozyskiwania funduszy.
Wzrasta potencjał instytucjonalny NGO (większa samodzielność, skuteczność działania i zdolność do realizacji dużych zadań publicznych).

Wyzwania związane ze stosowaniem

Największym wyzwaniem jest zabezpieczenie środków finansowych. Zadanie to często konkuruje z innymi potrzebami i w perspektywie krótkoterminowej bywa postrzegane jako wydatek na „szkolenia”, a nie inwestycja. Efektywna realizacja wymaga ciągłości, co oznacza stałe koszty pracy specjalistów.

Warto wskazać tu dobrą praktykę finansową, która działa z powodzeniem od kilku lat. W powiecie oświęcimskim (woj. małopolskie) wszystkie gminy solidarnie pokrywają 50% kosztów zadania, pozostałą część dokłada powiat i zleca to zadanie organizacji pozarządowej w trybie zakupu usługi. Dzięki temu obciążenie poszczególnych gmin jest niewielkie (kilka tysięcy złotych rocznie, zależnie od ich wielkości), a skala i jakość zadania są znaczące. Rozwiązanie to zwiększa efektywność wydatkowania środków publicznych, ponieważ z usług korzystają NGO z całego powiatu, a nie tylko z jednej gminy.

Kolejnym wyzwaniem jest zachowanie ciągłości realizacji zadania, szczególnie na przełomie roku, kiedy organizacje najbardziej potrzebują wsparcia przy przygotowaniu ofert i rozliczeń. Z tego powodu rekomendowane jest zlecanie zadania w trybie wieloletnim.

W rozmowach z samorządami często pojawia się obawa o brak lokalu. Tymczasem COP nie musi być fizycznym miejscem – w dobie pracy zdalnej ważne są mobilne formy wsparcia, dostępne w miejscach wygodnych dla odbiorców. Lokal może być atrakcyjnym dodatkiem, ale nie powinien stanowić niezbędnego warunku do rozpoczęcia inwestycji w rozwój lokalnej aktywności.

Innym częstym argumentem jest: „Nie mamy takiej organizacji”. W tej sytuacji warto rozejrzeć się szerzej – wykonawca nie musi pochodzić z terenu danej gminy czy powiatu. W każdym województwie działa organizacja parasolowa wspierająca NGO (np. ośrodek Sieci SPLOT), a podobne zadania realizują federacje lub niektóre lokalne grupy działania. Można też zachęcić bardziej doświadczoną lokalną organizację do rozpoczęcia takiej działalności.

Niezależnie od wybranego modelu, warto patrzeć na to zadanie jak na inwestycję, a nie obciążenie. Konsekwentne i jakościowe wsparcie zwraca się po kilku latach w postaci aktywnych, samodzielnych organizacji, które skutecznie pozyskują środki zewnętrzne na działania na rzecz mieszkańców.