Opis narzędzia
Fundusz lokalny jest specyficznym rodzajem organizacji pozarządowej, zorientowanej na rozwój lokalny. Poprzez współpracę z lokalnymi darczyńcami, gromadzi nienaruszalny kapitał żelazny, a uzyskanym z niego dochodem finansuje działania społeczne. Pełni rolę swoistego lokalnego banku finansującego inicjatywy obywatelskie. Pierwsze takie organizacje, wzorowane na amerykańskich „community foundations”, pojawiły się w Polsce w 2000 r.
Fundusz lokalny musi spełniać kilka cech:
- działa na ściśle określonym terenie (miasta, gminy, powiatu, województwa),
- tworzy nienaruszalny kapitał żelazny (pulę środków finansowych przeznaczoną na inwestowanie, a nie finansowanie bieżącej działalności) i inwestuje go z zastosowaniem bezpiecznych instrumentów finansowych, otrzymany dochód przeznacza na działalność statutową (granty) i własne funkcjonowanie,
- tworzy i zarządza wewnętrznymi funduszami składowymi oraz współpracuje z ich fundatorami, zachęcając do tworzenia nowych (np. imiennych lub dziedzinowych),
- jest zarządzany w sposób partycypacyjny przez różne gremia (rada fundacji, zarząd, komisje, kapituły),
- jest transparentny – wszelkie decyzje merytoryczne i finansowe są upubliczniane (np. na stronie internetowej i w raportach rocznych),
- ma status organizacji pożytku publicznego (OPP), co umożliwia pozyskiwanie środków z wpłat z 1,5% podatku,
- nie realizuje projektów „swoimi rękami”, wykorzystuje pieniądze do uruchamiania programów grantowych dla lokalnych organizacji pozarządowych, grup nieformalnych; może fundować także stypendia i inne formy pomocy,
- rozwija przywiązanie mieszkańców i darczyńców do małej ojczyzny, zachęcając ich do inwestowania filantropijnych pieniędzy w jej rozwój,
- jest apolityczny, współpracuje z samorządem lokalnym na zasadzie partnerskiej (nie klientystycznej), dbając o swoją niezależność i wiarygodność,
- pozyskuje wiedzę na temat sytuacji społecznej i gospodarczej społeczności,
- posiada umiejętność zarządzania funduszami, kładąc nacisk na bezpieczeństwo inwestowania (przed dochodowością).
Kiedy warto stosować rozwiązanie
Utworzenie funduszu lokalnego jest perspektywicznym, choć wymagającym, narzędziem rozwoju społeczności lokalnej, rekomendowanym zwłaszcza, gdy wzrasta zamożność mieszkańców. Tego typu fundusz powinien być tworzony w pierwszej kolejności tam, gdzie:
- jest odpowiednia zasobność społeczności lokalnej (osób i firm),
- możliwe jest pozyskanie darczyńców – osób otwartych na nowe inicjatywy, myślących kategoriami dobra wspólnego i będących autorytetami w swoich środowiskach,
- NGO są silne, otwarte, nie roszczeniowe, co zapewnia funduszowi partnerów do realizacji jego zamierzeń.
Do tworzenia funduszu należy przystąpić po dokonaniu rozeznania gotowości w społeczności lokalnej – zwłaszcza wśród przedsiębiorców – do utworzenia i wspierania finansowego takiej organizacji. Działania należy rozpocząć, gdy zgromadzi się grupa inicjatywna złożona z min. 10-20 osób rozpoznawalnych w społeczności, mających autorytet, wywodzących się z różnych sektorów: administracji, biznesu i organizacji pozarządowych. Grupa ta zakłada fundusz najlepiej w formie fundacji, ewentualnie stowarzyszenia. Kapitał żelazny ma formę wewnętrznego funduszu, który powstaje decyzją władz organizacji pozarządowej.
Korzyści dla JST
Powołanie do życia funduszu przynosi wiele korzyści samorządowi lokalnemu.
- Powstaje lokalne źródło finansowania inicjatyw społecznych, łatwiejsze niż administracyjne, będące alternatywą dla budżetu gminy.
- Działalność funduszu może uzupełniać działania samorządu, wspierając aktywność mieszkańców w obszarach, w których samorząd nie jest aktywny.
- Pojawiają się nowe inicjatywy społeczne finansowane z funduszu.
- Fundusz zapewnia możliwość finansowania różnego rodzaju stypendiów.
- Promowana jest ofiarność publiczna wśród mieszkańców wspólnoty lokalnej.
- Lokalni darczyńcy nie muszą zakładać swoich fundacji, ponieważ mogą utworzyć odrębny fundusz w ramach funduszu lokalnego, obsługiwanego przez tę organizację.
Korzyści dla NGO
Organizacje pozarządowe są głównymi partnerami funduszu lokalnego w pracy na rzecz rozwoju społeczności i odgrywają kluczową rolę w realizacji jego zamierzeń.
- Fundusz może dofinansowywać działania statutowe organizacji poprzez programy grantowe – co roku przeznacza na ten cel określoną pulę środków.
- Fundusz lokalny wspólnie z NGO definiuje najważniejsze problemy i określa programy mające na celu ich łagodzenie.
- Organizacje są głównymi partnerami w trafnym przekazywaniu pieniędzy funduszu, ponieważ doskonale znają potrzeby mieszkańców.
Wyzwania związane ze stosowaniem
Z powołaniem funduszu lokalnego wiążą się pewne wyzwania. Ważne jest wyczucie i ustalenie właściwego momentu podjęcia prac, ponieważ ryzyko porażki (tzw. falstartu) na długo zniechęci do podejmowania kolejnych prób tworzenia funduszu. Istotny jest tu spokój w przestrzeni publicznej, spory personalne i polityczne w samorządzie będą ujemnie rzutowały na postawy mieszkańców. Fundusz musi być „jak żona Cezara”. Wszelkie zamiary wykorzystania funduszu przez inicjatora lub inicjatorów do budowy własnego kapitału: politycznego, samorządowego lub finansowego, prowadzić będą do skompromitowania idei. Równocześnie fundusz musi mieć „swoją twarz” (twarze) – inicjowanie tworzenia funduszu przez kogoś nieznanego, anonimowego, skazuje go na porażkę. Powinien być tworzony przez grupę szacownych, rozpoznawalnych, wiarygodnych mieszkańców i wspierany przez jak największą społeczność. Nie jest też dobrym pomysłem przejęcie inicjatywy przez samorząd (urzędników), którzy powinni jedynie wspierać fundusz i go uwiarygadniać, np. być częścią grupy inicjatywnej.
Fundusz lokalny musi się specjalizować w obsłudze różnego rodzaju darczyńców: indywidualnych, instytucjonalnych, biznesowych, stosując umiejętnie odpowiednie narzędzia fundraisingowe. Osoby odpowiedzialne powinny potrafić rozsądnie zarządzać pozyskanym kapitałem żelaznym. Jak widać, w tym wszystkim potrzeba dużo mądrości, intuicji, samozaparcia, entuzjazmu i lokalnego patriotyzmu.