W dialogu z samorządem terytorialnym organizacje pozarządowe prezentują swoje stanowiska, wynikające z ich wiedzy i doświadczeń, oddające potrzeby mieszkańców, na rzecz których organizacje działają. Reprezentacja tych interesów jest ważnym obszarem dialogu JST i NGO, a służące jej działania podejmowane przez organizacje pozarządowe określane są jako rzecznictwo. Jest ono prowadzone przez indywidualne organizacje, ale z punktu widzenia samorządu szczególne znaczenie mają działania podejmowane wspólnie przez sektor pozarządowy. Są one bowiem przejawem nie jednostkowych interesów, a wspólnych dla organizacji i mieszkańców potrzeb oraz oczekiwań. Dlatego istotne jest, aby organizacje potrafiły prowadzić dialog z mieszkańcami, ale także pomiędzy sobą. Pozwala to wypracowywać wspólne stanowiska i razem prezentować je stronie samorządowej.

Wśród narzędzi do tego wykorzystywanych można, po pierwsze, wymienić różnego rodzaju sieci i koalicje organizacji pozarządowych – będące mniej lub bardziej sformalizowanymi platformami współpracy w zakresie tworzenia wspólnych stanowisk i rzecznictwa. Po drugie, obejmują one procesy dialogowe prowadzone przez organizacje pozarządowe z mieszkańcami – w celu zasięgnięcia ich opinii czy zaangażowania w procesy rzecznicze, dążące do wdrożenia wspólnych postulatów. Opis narzędzi koncentruje się na pierwszej grupie rozwiązań, choć należy mieć świadomość, że rzecznictwo pojawia się również w innych mechanizmach dialogu, np. w konsultacjach czy wymianie informacji.

Opis narzędzi

Organizacje pozarządowe mogą sieciować się ze sobą bez szczególnych ograniczeń prawnych oraz bez konkretnej podstawy prawnej. Mogą jednak również tworzyć formalne, posiadające osobowość prawną, związki stowarzyszeń (tzw. federacje), na podstawie przepisów ustawy Prawo o stowarzyszeniach.

Zarówno formalne, jak i nieformalne sieci NGO mogą mieć różne cele i formy działania, w tym także wypracowywanie stanowisk danej grupy organizacji oraz wspólne podejmowanie działań rzeczniczych dążących do ich realizacji. Sieci nieformalne mogą mieć przy tym luźniejszą strukturę i dowolny sposób działania, podczas gdy związki stowarzyszeń są w pewnym stopniu ograniczone przepisami ustawowymi. Obydwa typy sieci mogą zrzeszać organizacje pozarządowe według różnych kryteriów. Zazwyczaj są one oparte na podziale terytorialnym (zrzeszanie organizacji działających w danej gminie, powiecie, województwie lub też na poziomie ogólnopolskim) lub branżowym (np. organizacje działające w obszarze ochrony środowiska, sportu, pomocy społecznej).

Co istotne, inaczej niż w przypadku innych narzędzi opisanych w opracowaniu, decyzja o powołaniu sieci należy wyłącznie do organizacji. Jednakże w przypadku ich utworzenia stają się wartościowym partnerem dla samorządu terytorialnego. W związku z tym, samorządy mogą je aktywnie wspierać (finansowo i pozafinansowo). W szczególności sformalizowane federacje są organizacjami pozarządowymi w rozumieniu ustawy o działalności pożytku publicznego i wolontariacie. Samorząd może więc z nimi współpracować we wszystkich formach opisanych w tej ustawie. Z sieciami nieformalnymi może zaś współpracować za pośrednictwem wybranych przez siebie organizacji członkowskich. Sieci organizacji pozarządowych pełnią różne funkcje – są (lub mogą być) istotnym partnerem dla JST, ale przede wszystkim formą samoorganizacji środowiska pozarządowego. Stąd ich działanie oraz wsparcie ze strony JST zostały uwzględnione w opisie Płaszczyzny III.

Aby zwiększać jakość dialogu obywatelskiego w samorządzie lokalnym, współpraca władz samorządowych z sieciami organizacji pozarządowych powinna mieć w szczególności miejsce wówczas, gdy działające na danym obszarze sieci zajmują się rzecznictwem. Co więcej, władze samorządowe mogą wspierać organizacje pozarządowe w tworzeniu sieci, z którymi będą współpracować – m.in. wówczas, gdy na terenie jednostki samorządu terytorialnego działa co najmniej kilka organizacji, które prowadzą lub planują prowadzić działania rzecznicze. Sieci, fora organizacji pozarządowych pozwalają wypracować wspólne stanowiska w kwestiach istotnych dla ich funkcjonowania i prezentować je JST.

Sieci organizacji pozarządowych mogą także wykorzystywać w działaniach rzeczniczych konstytucyjne narzędzia, dostępne również dla obywateli, takie jak skargi, wnioski i petycje. Mogą być one wykorzystywane w sytuacjach, gdy współpraca z władzami samorządu terytorialnego jest utrudniona. Może mieć to miejsce wówczas, gdy w samorządzie nie funkcjonują żadne ciała dialogu obywatelskiego lub nie działają one efektywnie, a także, gdy ze strony administracji publicznej nie ma woli współpracy z organizacjami pozarządowymi. Sieciując się, organizacje zwiększają siłę swoich działań rzeczniczych i nawet przy braku współpracy z władzami samorządowymi mogą wpływać na decyzje publiczne poprzez składanie do władz i instytucji samorządowych:

1. Skarg i wniosków – oba narzędzia dotyczą spraw związanych z działaniem instytucji publicznych, przy czym ich przedmiotem mogą być w szczególności:

• skargi – odnoszą się do zaniedbania lub nienależytego wykonywania zadań przez właściwe organy albo przez ich pracowników, naruszenia praworządności lub interesów skarżących, a także przewlekłego lub biurokratycznego załatwiania spraw,
• wnioski – dotyczą spraw ulepszenia organizacji, wzmocnienia praworządności, usprawnienia pracy i zapobiegania nadużyciom, ochrony własności oraz lepszego zaspokajania potrzeb ludności.

Tryb składania obu dokumentów regulują przepisy Działu VIII Kodeksu postępowania administracyjnego.

2. Petycji – narzędzie zbliżone do wniosku, jednak jego treść powinna odnosić się do: zmiany przepisów prawa, podjęcia rozstrzygnięcia lub innego działania w sprawie dotyczącej podmiotu wnoszącego petycję, życia zbiorowego lub wartości wymagających szczególnej ochrony w imię dobra wspólnego. Tryb składania petycji reguluje ustawa o petycjach.

Kiedy warto stosować rozwiązanie

Samorząd terytorialny powinien wspierać narzędzia dialogu między organizacjami, zwłaszcza jeżeli jest ich dużo i działają w różnych sferach zaspokajania potrzeb mieszkańców i mieszkanek.

Korzyści dla JST

• Działanie sieci organizacji pozarządowych aktywnie uczestniczących w lokalnym dialogu obywatelskim daje kilka istotnych korzyści dla różnych aktorów. Przede wszystkim jest to rozwiązanie wartościowe dla władz samorządowych. Pozwala środowisku pozarządowemu na wypracowanie wspólnych stanowisk dotyczących działania samorządu. Co za tym idzie, ogranicza to problem konieczności dostosowywania decyzji publicznych podejmowanych przez niego do różnych – czasem sprzecznych – interesów organizacji.
• Jednocześnie, zsieciowane NGO są wiarygodniejszym partnerem dla administracji samorządowej. Prezentują bowiem stanowisko całego lokalnego sektora pozarządowego (albo przynajmniej jego istotnej części) oraz posiadają większe zasoby niż pojedyncze organizacje. Często takie fora czy sieci skupiają różne organizacje, także ze środowisk niemających reprezentacji w radzie działalności pożytku publicznego.

Korzyści dla NGO

• Analogicznie, sieciowanie się pozwala organizacjom pozarządowym uzgadniać wspólne stanowiska i mówić jednym głosem w relacjach z władzami samorządowymi. Korzystanie z tej możliwości wzmacnia więc pozycję organizacji w procesach dialogowych, a w konsekwencji może zwiększać ich wpływ na samorządowe polityki publiczne. Przeciwdziała też konfliktom wewnątrz sektora pozarządowego oraz ułatwia wymianę doświadczeń i wzajemne wspieranie się, a także pozwala na współpracę w innych obszarach działania niż rzecznictwo.
• Opisane korzyści pośrednio wspierają także mieszkańców i mieszkanki. Zwiększanie jakości dialogu obywatelskiego prowadzi bowiem do tworzenia lepszych polityk samorządowych. Co więcej, mieszkańcy – za pośrednictwem organizacji pozarządowych i ich sieci – mają wówczas większy wpływ na decyzje podejmowane przez władze samorządowe.

Wyzwania związane ze stosowaniem

Funkcjonowanie sieci organizacji pozarządowych oraz ich współpraca z samorządem terytorialnym wiąże się z pewnymi wyzwaniami. Po pierwsze, współpracę mogą utrudniać konflikty wewnątrz sektora pozarządowego. W szczególności wyzwaniem jest działanie w jednym samorządzie kilku niewspółpracujących ze sobą sieci, a nawet grupy o przeciwstawnych interesach. W takim przypadku władze samorządowe powinny dbać o to, aby wszystkie działające w danej jednostce sieci były angażowane w procesy partycypacyjne na równych zasadach. Należy także wdrażać narzędzia umożliwiające artykułowanie przez nie różnych stanowisk i – jeżeli jest to zasadne – osiąganie konsensusu pomiędzy nimi. Drugim wyzwaniem jest brak wystarczającego zaangażowania lokalnych organizacji w działanie sieci. Może to powodować oderwanie się takiej sieci od jej organizacji członkowskich (niereprezentowanie ich faktycznych interesów), a nawet jej wygaśnięcie. Aby przeciwdziałać takim problemom, władze samorządowe powinny monitorować aktywność i reprezentatywność takich grup oraz wspierać je w aktywizacji lokalnego sektora.

Przykłady zastosowania

Z perspektywy rzecznictwa i reprezentowania organizacji pozarządowych kluczowe jest angażowanie sieci i federacji w procesy dialogowe oraz konsultacyjne. Jak już wspomniano, minimalnym standardem jest umożliwienie im uczestnictwa w tych procesach na zasadach przewidzianych dla innych organizacji pozarządowych oraz traktowanie ich stanowisk jako głosu lokalnego sektora pozarządowego lub jego części. Więcej o wsparciu przez JST tworzenia sieci NGO w narzędziu Wspieranie współpracy sieciowej i federacyjnej organizacji pozarządowych w Płaszczyźnie III.

Dobrą praktyką jest angażowanie sieci w takie procesy w szerszym zakresie. W szczególności, mogą być partnerem odpowiedzialnym za przeprowadzanie procesów, a także uczestniczyć w tworzeniu nowych form dialogu obywatelskiego (np. powołanie RDPP), czy partycypacyjnym projektowaniu programów współpracy. Jest to bardzo dobre rozwiązanie, ponieważ stawia organizacje pozarządowe w faktycznie partnerskiej pozycji współorganizatora. Zwiększa także jakość procesu, pozwalając na wykorzystanie eksperckiego doświadczenia sieci oraz szansę na udział w nim większej liczby organizacji pozarządowych. Poniżej przedstawiono trzy wybrane przykłady takiej współpracy.

Żyrardów

Działa tu lokalna federacja organizacji pozarządowych, która:

• animuje proces tworzenia miejskiej RDPP: działania są skierowane do organizacji, grup nieformalnych, liderów społecznych oraz przedstawicieli samorządu,
• organizuje praktyczne szkolenia na temat rzecznictwa, dialogu obywatelskiego i współpracy z samorządem dla organizacji, grup nieformalnych oraz lokalnych liderów.

Żyrardowska Federacja Organizacji Społecznych „Działaj.My”

Województwo mazowieckie 

Regionalna federacja jest zaangażowana we wzmacnianie potencjału warszawskich komisji dialogu społecznego. Celami tego działania są: usprawnienie pracy komisji oraz wzmocnienie kompetencji ich członkiń i członków, prezentowanie działalności komisji, a także poprawa wymiany informacji pomiędzy komisjami oraz komunikacji wewnątrz komisji, w tym dialogu z przedstawicielkami i przedstawicielami miasta.

Federacja Mazowia

Województwo lubuskie

Regionalna federacja jest organizatorem procesu partycypacyjnego dotyczącego ochrony środowiska. Projekt realizowany przez federację zakłada zwiększenie kompetencji oraz zaangażowania i roli organizacji pozarządowych w monitorowaniu i współtworzeniu polityk publicznych dotyczących ochrony środowiska naturalnego. Projekt przewiduje m.in. utworzenie Rady Odrzańskiej, w tym jej grup roboczych i paneli eksperckich. Rada ma także opracowywać ekspertyzy, stając się innowacyjnym narzędziem rzecznictwa dla organizacji pozarządowych.

Projekt Federacji Lubuskich Organizacji Pozarządowych

Standard minimum modelowej współpracy JST powinny wspierać tworzenie sieci współpracy NGO działających na jej terenie, z uwzględnieniem wskazówek znajdujących się w opisie narzędzia.  W odniesieniu do wewnętrznych zasad funkcjonowania sieci, wymienić można następujące najważniejsze standardy działania: – inkluzywność – sieć powinna mieć jasne i włączające zasady dołączania do niej dla różnych lokalnych organizacji pozarządowych, – transparentność – informacje o celach, działaniach, organizacjach członkowskich oraz władzach sieci powinny być łatwe do odnalezienia przez mieszkańców, urzędników i inne organizacje pozarządowe; można zamieścić je np. na stronie internetowej czy w mediach społecznościowych sieci, – demokratyczny charakter – niezależnie, czy sieć ma charakter formalny, czy nieformalny, jej decyzje powinny być podejmowane w sposób demokratyczny, zapewniający równe uczestnictwo wszystkich organizacji członkowskich. JST utrzymuje bieżące kontakty z sieciami NGO i zapoznaje się ze stanowiskami, petycjami i wnioskami wspólnie wypracowanymi przez te sieci. Z perspektywy relacji pomiędzy sieciami a władzami samorządowymi można ten standard realizować np. poprzez:  – umożliwienie sieciom udziału w lokalnych procesach dialogowych i konsultacjach społecznych na takich samych zasadach, jak pozostałe lokalne organizacje pozarządowe, – zapoznawanie się ze stanowiskami, wnioskami, petycjami złożonymi przez sieci NGO, – traktowanie zgłaszanych przez nie stanowisk jako wspólnego głosu lokalnego sektora pozarządowego bądź jego odpowiedniej części.