Obszar 2. Wspieranie procesów integracji środowiska organizacji pozarządowych

Integracja organizacji pozarządowych jest jednym z kluczowych warunków trwałego rozwoju lokalnego i społeczeństwa obywatelskiego. Spójny, połączony relacjami sektor pozarządowy ma większą zdolność do współpracy, wzajemnego wsparcia, wymiany wiedzy oraz podejmowania działań partnerskich na rzecz mieszkańców. Proces ten nie jest jednorazowym działaniem, ani efektem wyłącznie oddolnej aktywności organizacji, lecz wymaga świadomego wsparcia systemowego.

Rola JST w tym obszarze ma podstawę w obowiązujących przepisach prawa, w szczególności w udppiw, która wskazuje zarówno finansowe, jak i niefinansowe formy współpracy. Integracja środowiska organizacji pozarządowych jest równocześnie istotnym elementem realizacji zasad współpracy, w szczególności zasad: partnerstwa, pomocniczości, suwerenności stron i efektywności współpracy. 

Zadania jednostek samorządowych w obszarze integracji sektora obywatelskiego mają charakter procesowy i zmieniają się w czasie. Na początkowym etapie rozwoju lokalnego środowiska organizacji, samorząd może pełnić funkcję inicjatora: sam podejmuje działania integrujące, tworzy pierwsze przestrzenie spotkań, zaprasza do dialogu i współpracy, a także podkreśla znaczenie aktywności obywatelskiej dla rozwoju wspólnoty lokalnej. W miarę wzmacniania potencjału sektora, rola JST stopniowo przesuwa się w stronę towarzyszenia – poprzez przekazywanie realizacji działań integracyjnych samym organizacjom, federacjom lub sieciom branżowym, przy jednoczesnym zachowaniu funkcji promocyjnej i wspierającej.

Tak rozumiana rola JST realizowana jest poprzez różnorodne narzędzia i rozwiązania organizacyjne. Ich dobór zależy od lokalnych potrzeb i uwarunkowań, w tym także od szczebla samorządu oraz specyfiki funkcjonowania jednostek organizacyjnych współpracujących z organizacjami (np. wydziałów urzędu, jednostek pomocy społecznej czy instytucji kultury). JST mogą sięgać po różne formy wsparcia integracji: od rozwiązań inicjujących i animujących, po narzędzia wzmacniające samodzielność oraz współodpowiedzialność sektora obywatelskiego. 

Podstawowe narzędzia wykorzystywane przez JST w integracji środowiska organizacji pozarządowych to zwłaszcza te opisane poniżej.

Baza organizacji pozarządowych

Prowadzenie aktualnej bazy NGO to kluczowe narzędzie wspierania współpracy i komunikacji w sektorze obywatelskim. JST odpowiadają za narzędzia systematycznej aktualizacji, tak aby baza obejmowała m.in. dane kontaktowe, obszary działalności, formy aktywności, gotowość do współpracy oraz przynależność do sieci i federacji. Odpowiedzialność za utrzymanie bazy może być realizowana bezpośrednio przez JST lub powierzona wybranym podmiotom (np. operatorowi współpracy z organizacjami, federacji lub innemu partnerowi społecznemu) – w zależności od lokalnych uwarunkowań i przyjętego modelu współpracy. JST mogą też korzystać z rozwiązań zewnętrznych (np. spis.ngo.pl). Baza powinna być łatwo i publicznie dostępna (np. na stronie internetowej JST), aby służyła nie tylko administracji, ale również innym organizacjom pozarządowym i mieszkańcom. Dzięki tak prowadzonej bazie jest możliwe skuteczne zapraszanie organizacji do udziału w wydarzeniach, konsultacjach oraz procesach dialogu, a także wzmacnianie zdolności środowiska do wspólnego działania w sytuacjach zmiany i kryzysu.

Cykliczne wydarzenia i spotkania środowiskowe integrujące organizacje pozarządowe

Istotnym elementem integracji są wydarzenia i spotkania o charakterze sieciującym, edukacyjnym i branżowym, takie jak: fora organizacji pozarządowych, „święta organizacji”, seminaria tematyczne czy konferencje. Działania te sprzyjają zarówno wymianie doświadczeń i wiedzy, jak i budowaniu relacji oraz zaufania pomiędzy organizacjami. Wydarzenia środowiskowe pełnią jednocześnie inne funkcje współpracy JST z NGO, zwłaszcza informacyjną, konsultacyjną oraz edukacyjną, ponieważ tworzą przestrzeń do dialogu, wspólnego uczenia się i przybliżania planów. JST mogą również wykorzystywać lokalne wydarzenia społeczne i kulturalne do prezentacji działań organizacji oraz wzmacniania ich obecności w życiu wspólnoty. Przygotowanie oraz realizacja wydarzeń może odbywać się bezpośrednio przez JST (lub jednostki organizacyjne) albo być powierzona organizacjom pozarządowym, federacjom, sieciom branżowym bądź innym partnerom społecznym, w zależności od lokalnych uwarunkowań i przyjętego modelu współpracy.

Obecność organizacji pozarządowych na wydarzeniach ponadlokalnych

Wsparcie samorządu może polegać na ułatwianiu organizacjom udziału w wydarzeniach ponadlokalnych (konferencjach, forach i spotkaniach ogólnopolskich). Jest to możliwe m.in. dzięki dofinansowaniu (wspólnych) wyjazdów lub kosztów udziału. Sprzyja to integracji sektora, wymianie doświadczeń oraz budowaniu relacji wykraczających poza poziom lokalny. Uczestnictwo w takich wydarzeniach pełni także funkcję edukacyjną: wspiera rozwój kompetencji organizacji oraz ich zdolność do wykorzystywania rozwiązań sprawdzonych w innych środowiskach. Wymiana doświadczeń sprzyja poznawaniu dobrych praktyk, które można adaptować do lokalnych uwarunkowań, co przyczynia się do podnoszenia jakości działań NGO. Z perspektywy JST istotne jest też tworzenie warunków ułatwiających przepływ wiedzy i doświadczeń zdobytych przez organizacje m.in. poprzez zachęcanie do dzielenia się wnioskami, prezentowania dobrych rozwiązań lub ich wykorzystania we współpracy lokalnej.

Wsparcie udziału organizacji w wydarzeniach ponadlokalnych może być realizowane w różnych formach, w zależności od lokalnych uwarunkowań. Może obejmować np. dofinansowanie wynajmu środka transportu czy kosztów udziału lub inne mechanizmy przyjęte przez JST.

Ciała dialogu obywatelskiego jako przestrzeń współpracy

Istotną rolę w integracji środowiska organizacji pozarządowych odgrywają ciała dialogu obywatelskiego. Oprócz funkcji konsultacyjnych mogą pełnić rolę trwałej przestrzeni do współpracy pomiędzy organizacjami. W praktyce mogą stać się miejscem regularnych kontaktów, budowania relacji i wzajemnego uczenia się, a nie tylko formalnym elementem systemu konsultacji. Warunkiem ich skuteczności jest zarówno odpowiednie przygotowanie organizacji do udziału w pracach tych gremiów, jak i jasne określenie ich roli, kompetencji i miejsca w lokalnym systemie współpracy. Rola JST w tym obszarze polega na tworzeniu warunków sprzyjających rzeczywistemu dialogowi, w tym zapewnienia przejrzystych zasad funkcjonowania ciał dialogu, czytelnych procedur oraz wsparcia merytorycznego i organizacyjnego, co umożliwia organizacjom aktywny i świadomy udział w tych procesach.

Współpraca sieciowa i federacyjna organizacji pozarządowych

Dla rozwoju trzeciego sektora istotne znaczenie ma współpraca pomiędzy organizacjami pozarządowymi, zwłaszcza w strukturach sieciowych. W dobrze rozumianym interesie JST jest wspieranie tych procesów, gdyż współpraca z zintegrowanym środowiskiem organizacji jest bardziej efektywna. Wsparcie może obejmować m.in. zachęcanie do budowania grup branżowych, dofinansowanie działalności federacji, sieci i koalicji tematycznych (np. w ramach otwartych konkursów ofert). Działania te wzmacniają potencjał całego sektora obywatelskiego, sprzyjają porządkowaniu i stabilizacji współpracy pomiędzy nimi oraz przyczyniają się do budowania trwałych podstaw partnerskich relacji z samorządem na poziomie lokalnym i regionalnym.

Rozwój kompetencji liderek i liderów organizacji pozarządowych w zakresie współpracy

Istotnym elementem integracji środowiska organizacji jest wzmacnianie kompetencji liderek i liderów NGO oraz tworzenie warunków do ich świadomego, pewnego oraz efektywnego udziału w procesach współpracy, dialogu i współdecydowania. W praktyce oznacza to rozwijanie kompetencji komunikacyjnych, partnerskich i liderskich, a także umiejętności poruszania się w strukturach sieciowych i dialogowych. Rola JST polega na towarzyszeniu organizacjom w rozwoju tych kompetencji – m.in. poprzez wspieranie działań edukacyjnych, szkoleniowych i mentoringowych, realizowanych samodzielnie lub we współpracy z organizacjami lub wyspecjalizowanymi podmiotami. Działania te wzmacniają gotowość organizacji do współpracy, sprzyjają bardziej partnerskiemu dialogowi obywatelskiemu oraz budowaniu trwałych relacji opartych na zaufaniu i wzajemnym zrozumieniu.

Standard minimum modelowej współpracy w Obszarze 2

– Dostępna jest baza organizacji pozarządowych, które prowadzą działalność na rzecz mieszkańców. Baza jest systematycznie aktualizowana i dostępna na stronie internetowej dla organizacji oraz innych zainteresowanych osób. Zawiera dane kontaktowe oraz informacje o profilu działania organizacji. – JST i rganizacje pozarządowe działające na terenie danego samorządu mają okazję do systematycznych spotkań i integracji. Samorząd wspiera te działania w różnych formach, np. udostępnia przestrzeń do spotkań, zaprasza do udziału w wydarzeniach lokalnych czy dofinansowuje zadania publiczne mające na celu sieciowanie lokalnych NGO. Jeżeli lokalny sektor pozarządowy jest liczny, rozproszony lub zantagonizowany, warto, aby samorząd wychodził z inicjatywami służącymi przełamaniu tego zjawiska. Warto wykorzystać każde spotkanie z organizacjami do integracji, włączając do programu elementy wymiany informacji, doświadczeń i sieciowania. – W przypadku funkcjonowania w samorządzie ciała/ciał dialogu (np. rady działalności pożytku publicznego), JST dokłada starań, aby efektywnie wykorzystać ich zaangażowanie. Może to odbywać się m.in. poprzez przygotowanie kompetencyjne członków i członkiń ciał do pracy, jasne określenie zadań oraz wsparcie organizacyjne.

Autorki Obszaru 2:

Ewa Chromniak, Fundacja Biuro Inicjatyw Społecznych, Sieć SPLOT

Agnieszka Otapowicz, Fundacja Masz Moc