Obszar 3. Wspieranie oddolnej aktywności mieszkańców i współpracy lokalnej 

Społeczeństwo obywatelskie to nie tylko działalność organizacji pozarządowych, to również niesformalizowana aktywność społeczna, obywatelska i sąsiedzka podejmowana przez mieszkańców. Aktywność ta może mieć różnorodny charakter i formę, może być realizowana indywidualnie lub grupowo – w Modelu współpracy skoncentrowano się szczególnie na jej wymiarze grupowym zakładającym współpracę mieszkańców. Współdziałanie to w strukturach nierejestrowych, np. w ramach grup nieformalnych, jest ważnym wyznacznikiem rozwoju społeczności. Przykładami takiej działalności są: koła gospodyń wiejskich, komitety pomocowe czy struktury charytatywne, a bardziej współcześnie – grupy sąsiedzkie i ruchy miejskie. Od kilkunastu lat obserwujemy wzrost oddolnej aktywności obywatelskiej, w dużej mierze inspirowanej energią protestu oraz ideą wspólnotowości. Cechą charakterystyczną tych zmian jest preferencja dla działań spontanicznych, akcyjnych i niesformalizowanych, często inicjowanych w kanałach społecznościowych. Mieszkańcy chcą działać „tu i teraz”, nie są chętni do tworzenia trwałych struktur, zrzeszania się czy nadawania swoim działaniom bardziej długofalowego charakteru. Choć te wzorce działania bez wątpienia są odbiciem współczesności i mogą być postrzegane jako bariera w budowaniu stabilnych struktur obywatelskich, warto dostrzec w nich szansę na szersze zaangażowanie społeczne mieszkańców, poligon lokalnej współpracy i pierwszy krok w kierunku trwałego udziału w sektorze pozarządowym. Bogata praktyka współpracy i zmieniające się regulacje prawne podpowiadają szereg rozwiązań mających na celu tworzenie przyjaznych warunków dla oddolnej, nieformalnej aktywności. Rola JST w tym zadaniu jest kluczowa. Od dobrych rozwiązań i skutecznego ich wdrożenia zależy, na ile wspólnota lokalna skorzysta z energii i zasobów mieszkańców chętnych do angażowania się w sprawy lokalne. Jednostki samorządu terytorialnego poprzez świadome kształtowanie systemu współpracy i wsparcia mogą istotnie przyczynić się do rozwoju oddolnej aktywności społecznej. Doświadczenie pokazuje, że część inicjatyw pierwotnie akcyjnych i spontanicznych przekształca się w systematyczną i sformalizowaną działalność na rzecz społeczności, i z czasem krystalizuje w formule lokalnych stowarzyszeń czy fundacji. Kanalizowanie aktywności mieszkańców w zorganizowanych strukturach organizacji pozarządowych daje przestrzeń do bardziej systematycznej współpracy opartej na realizacji długofalowych celów (w porównaniu ze spontanicznymi zrywami aktywności) oraz pozwala na lepsze zakorzenienie ułatwiające systematyczny dialog i monitorowanie kierunków działania władz lokalnych.

Budując lokalny system wsparcia warto w sposób celowy sięgać po konkretne narzędzia dedykowane różnym grupom wiekowym, ze szczególną atencją dla rozwiązań adresowanych do osób młodych poszukujących swoich ścieżek działania. Wśród proponowanych rozwiązań istotne jest uwzględnienie także narzędzi i praktyk budowania współpracy lokalnej. Pozwala to łączyć potencjały, zasoby i energię różnych aktorów życia społeczno-gospodarczego w działaniach na rzecz dobra społeczności.

System wsparcia dla oddolnej aktywności mieszkańców i współpracy lokalnej należy oprzeć na analizie lokalnych uwarunkowań, potrzeb i potencjałów. Dzięki temu może stać się systemem, a nie pozostać zbiorem przypadkowych rozwiązań. Warto wspólnie z aktywnymi mieszkańcami, instytucjami i organizacjami zastanowić się nad potrzebnymi rozwiązaniami i sposobem ich wykorzystania, by stworzyć komplementarną i skuteczną ofertę wsparcia dla różnych grup i środowisk. Wsparcie dla grup nieformalnych należy traktować jako ważne uzupełnienie działań wspierających adresowanych do lokalnych organizacji i formę inkubacji oddolnej aktywności. Zaleca się, aby wypracowane lokalnie rozwiązania były komunikowane mieszkańcom w sposób jasny i transparentny, a dostęp do pomocy był otwarty dla wszystkich.

Wspieranie aktywności społecznej i obywatelskiej oraz inicjatyw współpracy lokalnej może mieć charakter informacyjny, promocyjny, edukacyjny lub może zawierać bardziej zaawansowane mechanizmy wsparcia. Poniżej zamieszczamy kilka, coraz powszechniej stosowanych narzędzi i form współpracy.

Edukacja obywatelska dzieci i młodzieży (w tym Młodzieżowa Rada Gminy/Powiatu)

Nowoczesna edukacja zrywa z mitem, że obywatelem staje się dopiero po osiągnięciu pełnoletności. Jej celem jest kształtowanie świadomych, aktywnych i sprawczych członków społeczeństwa już od najmłodszych lat. Zamiast biernego przyswajania wiedzy, uczniowie i uczennice nabywają umiejętności aktywnego uczestnictwa w życiu swojej szkoły, dzielnicy i miasta. Ważnym ogniwem edukacji obywatelskiej dla młodych jest oczywiście szkoła, której działalność może włączać młodych ludzi w kulturę demokracji od najwcześniejszych lat. Jednostki samorządu terytorialnego mogą wzmacniać placówki szkolne w tych wysiłkach, aktywnie wspierając np. inicjatywy samorządów szkolnych (samorząd uczniowski), działalność szkolnych kół wolontariatu (wolontariat dzieci i młodzieży, wolontariat szkolny krok po kroku) czy dofinansowując szkolne budżety obywatelskie (np. szkolny budżet obywatelski w Mrągowie, szkolny budżet obywatelski w Lublinie). Kluczowym (bo obowiązkowym) instrumentem oddziaływania jest także nowy przedmiot – edukacja obywatelska, wprowadzony w szkołach ponadpodstawowych. Ramy programowe dają możliwość dostosowania go do uwarunkowań lokalnych i realizacji edukacji obywatelskiej w praktyce – w kontakcie z żywym samorządem, z wykorzystaniem rzeczywistych narzędzi aktywności obywatelskiej i we współpracy z lokalnymi organizacjami. Niektóre JST decydują się wykorzystać tę „okazję” do promocji wiedzy o lokalnej wspólnocie i strukturach samorządowych przygotowując materiały uzupełniające dla uczniów i nauczycieli (np. edukacja obywatelska w Warszawie). Priorytet samorządowy dla rozwoju młodego pokolenia, w tym edukacji obywatelskiej, może mieć odzwierciedlenie w uchwalonej w danej wspólnocie samorządowej polityce publicznej (polityce młodzieżowej) w formie programu lub strategii (np. program Młody Kraków, polityka młodzieżowa Miasta Lublin). Polityka ta może obejmować również pozaszkolne formy wsparcia, np. zakładać finansowanie dla programów edukacyjnych zlecanych do realizacji organizacjom pozarządowym czy wprowadzać dodatkowe formy wsparcia dla nauczycieli/pracowników młodzieżowych. Również inne, bardziej uniwersalne sposoby aktywizacji społecznej i obywatelskiej różnych grup, mogą być, po odpowiednim profilowaniu, wykorzystane do pracy z młodzieżą. Z tą myślą warto zwrócić uwagę na opisane poniżej formy wsparcia:

• wolontariat (więcej o Centrum Wolontariatu),
• programy mikrograntowe dedykowane osobom młodym (więcej o samorządowych programach mikrograntowych),
• sąsiedzkie miejsca spotkań, które mogą być ważnym „trzecim miejscem” również dla młodzieży (więcej o centrum społecznościowym).

Młodzieżowa Rada Gminy/Powiatu to kolejne skuteczne, choć wymagające, narzędzie rozwijania obywatelskości młodzieży. Pozwala włączyć młodych ludzi do debaty publicznej na temat ich sytuacji w danej wspólnocie samorządowej. Dając im realne narzędzia wpływu i przestrzeń do działania, inwestuje się nie tylko w ich przyszłość, ale też w teraźniejszość wspólnot. Aby te szczytne idee mogły się zrealizować, wskazane jest zapewnienie dobrych ram współpracy i konkretnego wsparcia dla powołanych rad.

Samorządowy program mikrograntów

Model zarządzania samorządem zmierza w kierunku modelu partycypacyjnego, w którym kluczowym wyzwaniem jest budowanie bezpośrednich i opartych na zaufaniu relacji z obywatelami. Uzupełnianie wielkich, scentralizowanych projektów infrastrukturalnych licznymi mikroinicjatywami pozwala elastycznie reagować na potrzeby mieszkańców oraz budować poczucie współodpowiedzialności za dobro wspólne. Przejawem tego podejścia jest mikrogrant – niewielkie wsparcie finansowe przeznaczone na realizację oddolnych pomysłów mieszkańców, zakładających ich współdziałanie i oddziaływanie na środowisko lokalne. Jest przeznaczony zazwyczaj dla grup nieformalnych, hobbystycznych, sąsiedzkich. Istotą mechanizmu jest bardzo niski próg wejścia w procedurę wsparcia finansowego oraz zwykle szerokie wsparcie ze strony operatora funduszu. Dzięki niewielkim środkom, mieszkańcy często robią wielkie rzeczy.

Centrum Wolontariatu

Wolontariat jest ważnym filarem społeczeństwa obywatelskiego i jednym z najskuteczniejszych narzędzi wzmacniania więzi międzyludzkich na poziomie lokalnym. Wobec rosnących wyzwań społecznych i ekonomicznych, dobrowolne zaangażowanie mieszkańców przestaje być postrzegane jedynie jako działanie charytatywne, a staje się ważnym elementem odporności społecznej. W wielu samorządach różne podmioty – organizacje pozarządowe, jednostki pomocy społecznej, biblioteki czy instytucje kultury – podejmują współpracę z ochotnikami w celu wsparcia swojej działalności. Przykładem są szkoły organizujące szkolne koła wolontariatu, a także ośrodki pomocy społecznej oraz centra usług społecznych, które mają wpisane w swoje ustawowe kompetencje organizowanie społeczności lokalnej i również korzystają z ich wsparcia. W niektórych dużych miastach powstają także samorządowe platformy wolontariatu (np. wolontariat we Wrocławiu, wolontariat w Warszawie), których celem jest kojarzenie wolontariuszy i wolontariuszek z podmiotami potrzebującymi ich wsparcia.

Planując rozwój wolontariatu w danej jednostce samorządu terytorialnego, warto jednak myśleć o tym szerzej – w kategoriach lokalnej strategii dla wolontariatu – platformy współpracy instytucji, organizacji oraz osób zaangażowanych w ruch wolontarystyczny. Takie strategiczne podejście może oznaczać nie tylko doraźną pomoc w pozyskaniu ochotników, ale także działania służące promocji wolontariatu oraz budowaniu systemu jego rozwoju (np. w zakresie wspierania koordynatorów ruchu, wzmacniania motywacji osób zaangażowanych). Warto więc stwarzać warunki działania i aktywnie wspierać lokalne/regionalne Centrum Wolontariatu – wyspecjalizowaną organizację pozarządową, która organizuje ten ruch na rzecz innych oraz systemowo rozwija zaangażowanie wolontarystyczne.

Centrum społecznościowe (sąsiedzkie miejsce spotkań)

Aktywność społeczna często zaczyna się od spotkania. W ten sposób mieszkańcy mają szansę poznać się, nawiązać relacje i zacząć podejmować wspólne działania. Sam fakt istnienia fizycznej przestrzeni do takich kontaktów – miejsca, w którym ludzie mogą czuć się swobodnie i spotykać innych – bywa kluczowym czynnikiem sprzyjającym rozwojowi zaangażowania i współpracy mieszkańców. Ważnym uzupełnieniem jest animacja, czyli wsparcie działań mieszkańców, które może przybierać formę zachęty, inspiracji, praktycznych podpowiedzi czy pomocy organizacyjnej. Coraz więcej JST dostrzega znaczenie przestrzeni sąsiedzkich w rozwoju społeczności lokalnych. Miejsca te mogą pełnić wiele istotnych funkcji przy stosunkowo niewielkich kosztach. Nie tylko rozszerzają ofertę spędzania czasu wolnego, ale mogą też pełnić rolę katalizatora aktywności i samopomocy sąsiedzkiej.

Inicjatywa lokalna

Mieszkańcy i mieszkanki widzą w swoim otoczeniu rzeczy, które chcieliby zmienić lub ulepszyć. Najczęściej do podjęcia konkretnych działań brakuje im zarówno funduszy, jak i różnego typu wsparcia, np. materialnego czy organizacyjnego. Inicjatywa lokalna to narzędzie, które zmienia tę dynamikę. Jednocześnie jest czymś więcej niż zgłoszeniem pomysłu do urzędu. To mechanizm, który opiera się na partnerskiej współpracy i aktywnym udziale obywateli w realizacji zadań publicznych. Mieszkańcy wnoszą pomysł i własne zaangażowanie, a urząd gminy dokłada swoje unikalne zasoby i pomoc (pieniądze, materiały, sprzęt, wiedzę specjalistów). Dzięki temu inicjatywa lokalna staje się realnym narzędziem pozwalającym wprowadzić konkretne zmiany w najbliższym otoczeniu i dającym mieszkańcom szansę zrobić coś dla wspólnoty. 

Partnerstwo lokalne

Wszystkim – od samorządowych decydentów, przez lokalnych liderów, pracowników instytucji, przedsiębiorców, po mieszkańców – zależy na rozwoju miejscowości i zapewnieniu satysfakcjonującej jakości życia. Partnerstwa lokalne są odpowiedzią na wyzwanie, jak skutecznie pobudzać ludzi do rozwiązywania lokalnych problemów poprzez zbiorowe, zorganizowane działania. To inicjatywy ukierunkowane na spotkania i współdziałanie różnych podmiotów życia społeczno-gospodarczego danej społeczności, podejmowane z intencją realizacji wspólnie określonych celów. Partnerzy łączą siły, wnoszą swoje zasoby i kompetencje oraz wspólnie poszukują rozwiązań zidentyfikowanych problemów. To współdziałanie przynosi wartość dodaną, m.in. w postaci sprawniejszej komunikacji, wzajemnego zrozumienia i większej skuteczności podejmowanych działań. JST, które inicjują lub włączają się w partnerstwa lokalne, zyskują nie tylko głębsze rozpoznanie potrzeb mieszkańców, ale także realnych sojuszników w ich zaspokajaniu.

Fundusz lokalny

Szczególnym wymiarem partnerstwa lokalnego jest współpraca przy tworzeniu funduszu lokalnego. To specyficzny rodzaj organizacji pozarządowej zorientowanej na rozwój lokalny. Gromadzi nienaruszalny kapitał żelazny (poprzez współpracę z lokalnymi darczyńcami), który inwestuje, a z dochodu finansuje działania społeczne. Pełni rolę swoistego lokalnego banku wspierającego inicjatywy obywatelskie. JST nie angażują się wprost w tworzenie tego typu środków (nie mają ku temu narzędzi prawnych), ale mogą je wspierać. W ich interesie leży, aby takie inicjatywy powstawały, ponieważ pobudzają aktywność mieszkańców oraz uzupełniają źródła finansowania ważnych celów społecznych. Oddziaływanie JST może więc być pośrednie, nakierowane na tworzenie przyjaznych warunków do współpracy, promowanie filantropii i społecznej odpowiedzialności biznesu. 

Standard minimum modelowej współpracy w Obszarze 3

– W samorządzie podejmuje się działania służące wspieraniu społecznego zaangażowania różnych grup. Działania kierowane są zarówno do osób aktywnych, jak i mieszkańców dotychczas niezaangażowanych w inicjatywy obywatelskie czy sąsiedzkie w oparciu o zdiagnozowane potrzeb i potencjały lokalne. – W samorządzie prowadzone są działania służące edukacji obywatelskiej młodzieży.   Mogą być one prowadzone w różnych formach (m.in. tych opisanych w Modelu), adekwatnych do lokalnych uwarunkowań i możliwości jednostki samorządowej. – JST posiada wymaganą uchwałę określającą zasady realizacji inicjatywy lokalnej. Samorząd przewiduje budżet na realizację inicjatyw oraz aktywnie informuje mieszkańców o możliwości podjęcia współpracy w tej formule. Procedury inicjatywy lokalnej są weryfikowane pod kątem przejrzystości i przyjazności dla obywateli. – JST udostępnia zasoby samorządowe (sprzęt, kanały komunikacyjne, zasoby lokalowe itp.) mieszkańcom podejmującym inicjatywy na rzecz społeczności lokalnej. Samorząd określa jasne zasady korzystania z tych zasobów oraz dąży do tego, aby w każdej społeczności (osiedlu, dzielnicy, sołectwie) była dostępna otwarta przestrzeń do spotkań.

Materiały dodatkowe

Fundusze lokalne

Autorzy i autorka Obszaru 3:

Ewa Chromniak, Fundacja Biuro Inicjatyw Społecznych, Sieć SPLOT

Arkadiusz Jachimowicz, ESWIP, Sieć SPLOT

Zbigniew Wejcman, Stowarzyszenie BORIS, Sieć SPLOT