Partnerstwo lokalne - Sieć SPLOT

Opis narzędzia

W oparciu o doświadczenia wielu krajów można jednoznacznie stwierdzić, że długofalowa praca ze społecznością, nakierowana na jej upodmiotowienie i zaangażowanie, nie powinna zaczynać się od dyskusji wokół pieniędzy i zakresu władzy. Rozwój lokalny najlepiej radzi sobie ze społecznymi zmianami w oparciu o małe lokalne projekty, które bazują na codziennych doświadczeniach ludzi, koncentrując się na ich podstawowych, materialnych i emocjonalnych potrzebach. Jednym z najciekawszych narzędzi w tym procesie są partnerstwa lokalne – porozumienia różnych partnerów, podejmujących wspólne działania na rzecz rozwoju konkretnych terytoriów i wprowadzania pożądanych zmian społecznych.

Partnerstwa lokalne są rodzajem społecznej umowy o wspólnym osiąganiu określonych celów. Koncepcja ta opiera się na idei rozwoju społeczności wykorzystującej posiadane przez nie różnorodne zasoby. Dysponują nimi nie tylko władze samorządowe i ich jednostki (ośrodek pomocy społecznej, szkoła, dom kultury, biblioteka), ale też organizacje (jak ochotnicze straże pożarne, koła gospodyń wiejskich, lokalne stowarzyszenia i fundacje, kościoły), miejscowi przedsiębiorcy, a przede wszystkim mieszkańcy. Podczas spotkań partnerskich, osoby te, funkcjonujące na co dzień i rzadko się kontaktujące, poznają się i lepiej rozumieją, co umożliwia spojrzenie na swoją społeczność oczami innych. Tego rodzaju inicjatywy usprawniają komunikację, pozwalają lepiej diagnozować lokalne potrzeby i podejmować wspólne przedsięwzięcia.

Pojęcie „partnerstwo”, w szczególności „partnerstwo lokalne”, ma wiele znaczeń i definicji. Elementami charakterystycznymi są takie ich cechy, jak dobrowolność udziału, wspólny cel, reprezentacja wielu partnerów z różnych sektorów, łączenie ich zasobów oraz wspólne dzielenie sukcesów i porażek. Należy też podkreślić element równouprawnienia w partnerstwie, oznaczający taki sam wpływ różnych partnerów na pracę ich grupy, niezależnie od ich statusu i pozycji w społeczności. Czynnikiem wyróżniającym partnerstwa jest przedmiot ich zainteresowania, jakim jest ściśle określone terytorium, jego zasoby i potrzeby. Taką społecznością może być osiedle, rejon, dzielnica, miejscowość, gmina wiejska, miasto – działają one w wymiarze mikro, mezzo i makro, odpowiednio dopasowując swoją strategię działania ze względu na zdiagnozowane potrzeby, a także posiadane zasoby.

Partnerstwo lokalne nie jest odrębną organizacją – nikt go nie rejestruje, nie ma osobowości prawnej, siedziby czy ścisłej struktury. Zazwyczaj ma ono wyróżniającą nazwę i czasem – choć nie jest to wymagane – działa w oparciu o prosty regulamin, opisujący cele współpracy, sposoby ich osiągania, kwestie członkostwa i mechanizm podejmowania decyzji. Jest ono otwarte na uczestnictwo wszystkich zainteresowanych, a jedynym warunkiem przystąpienia jest zadeklarowanie chęci współpracy w realizacji celów. Taka ustna lub pisemna deklaracja złożona na spotkaniu danego partnerstwa czyni taką osobę pełnoprawnym partnerem.

Siłą partnerstw są różnorodni partnerzy, którzy wnoszą do grupy różny wkład. Władze samorządowe, firmy, organizacje pozarządowe i mieszkańcy wyróżniają inne możliwości, zasoby i kompetencje, komplementarne wobec siebie. Tak szeroka reprezentacja różnych punktów widzenia, sposobów działania, potencjałów i doświadczeń, powoduje, że w partnerstwie pojawia się synergia – nowa jakość działania, której nie ma żaden z partnerów działający osobno. Może z początku będzie im trudno się porozumieć, ponieważ na co dzień funkcjonują w różnych rzeczywistościach, lecz z czasem dostrzegają ogromny potencjał wynikający właśnie z ich niejednorodności myślenia i działania.

Jak działają partnerstwa lokalne? Na początku kluczowe jest poznanie się, wymiana informacji i budowanie relacji podczas spotkań (najlepiej raz w miesiącu, w konkretnym dniu tygodnia, trwających 1,5-2 godziny). Taka regularność sprzyja poznaniu się uczestników, zapoznaniu się z ich punktem widzenia na sprawy lokalne oraz pomysłami i oczekiwaniami. Z czasem powstaje poczucie wspólnoty, zarówno w deklarowanych wartościach, jak i proponowanych działaniach, stopniowo formułowane są wspólne plany i projekty. Pierwsze spotkania służą więc wymianie informacji i budowaniu grupy. Początkowo nie jest konieczne dążenie do szybkich efektów – partnerzy, obciążeni własnymi obowiązkami, niechętnie podejmują nowe zadania w grupie obcych osób. Decyzja o wspólnej pracy wymaga stopniowego budowania zaufania i pozytywnych relacji.

Dlatego tak ważna jest rola facylitatora – osoby, która może zaopiekować się grupą od momentu jej zainicjowania do faktycznego usamodzielnienia i wewnętrznej samoorganizacji. Jego/jej zadaniem jest proponowanie ram organizacyjnych spotkań i dbanie, aby toczyły się one w dobrej atmosferze i w konstruktywnej komunikacji. Taką rolę animacyjną mogą pełnić różne instytucje czy organizacje rozumiejące misję tego zadania. Może to być np. Centrum Usług Społecznych, które ustawowo powołane jest do budowania współpracy w środowisku lub organizacja parasolowa wspierająca sektor pozarządowy (np. ośrodek Sieci SPLOT). Ich zaangażowanie w dobrą animację współpracy, szczególnie na początku, znacznie zwiększa szanse na zawiązanie wieloletniego porozumienia w postaci partnerstwa lokalnego, pozwalającego każdemu z partnerów osiągać własne pożytki i realizować korzystne dla danej społeczności wspólne przedsięwzięcia.

Kierunki działania partnerstw mogą być różne, pomysły wyłaniają się w wyniku rozmów oraz wspólnej diagnozy potrzeb i oczekiwań. Pomysły te powinny łączyć partnerów, motywować ich do zaangażowania w szerokim gronie. Warto zacząć od rzeczy prostych, zbyt ambitne i skomplikowane przedsięwzięcia na początek mogą być źródłem porażki, podczas gdy sukces buduje motywację do dalszej pracy.

Częstym przykładem współpracy partnerstw lokalnych jest zachęcenie mieszkańców do wyjścia z domów i oferowanie im nowych form spędzania wolnego czasu. Są to dwa nurty: organizowanie stałej oferty spotkań i warsztatów tematycznych (głównie dzieci, młodzież i seniorzy) oraz wspólne świętowanie podczas festynów rodzinnych lub imprez kulturalnych i sportowych. Z czasem pojawiają się bardziej absorbujące i ambitne projekty, takie jak np. tworzenie nowych form oparcia społecznego i aktywizacji (w tym świetlice, kluby, domy sąsiedzkie). Partnerstwa mogą też koordynować akcje obywatelskie (doroczne spotkanie wigilijne dla samotnych, domaganie się bezpiecznego przejścia dla pieszych), a nawet wpływać na tworzenie planów działania samorządu poprzez udział w opracowaniu strategii rozwiązywania problemów społecznych, rewitalizacji społecznej lub programu współpracy z organizacjami pozarządowymi. Ważnym elementem działania grupy jest inwestowanie w rozwój członków partnerstwa poprzez organizację wspólnych szkoleń, wizyt studyjnych lub po prostu obiegu przydatnych informacji.

Ponieważ partnerstwo lokalne nie ma osobowości prawnej, nie może samodzielnie i na własną odpowiedzialność pozyskiwać funduszy na realizację pomysłów wypracowanych przez partnerów. Z tego powodu w poszczególnych partnerstwach za finansowanie działań zwykle odpowiada silniejszy organizacyjnie partner, który bierze na siebie obsługę projektów partnerskich w zakresie księgowym, bankowym, osobowym. Zwykle jest to organizacja pozarządowa, która może otrzymać z JST dotację na wspólnie zaplanowane działania merytoryczne. Taka dotacja obejmuje wówczas również koszty koordynacji projektu i inne wydatki organizacyjne.

Kiedy warto stosować rozwiązanie

Inicjatorzy i członkowie partnerstw lokalnych sami wskazują, dlaczego warto współpracować w tej formule i kiedy: „Partnerstwo ma umożliwić nasze wzajemne poznanie się, wymianę informacji o tym, co możemy zrobić wspólnie – chociażby korzystając z tych zasobów, które mamy – jak poprawić współpracę, jak stworzyć strategię rozwiązywania problemów społecznych. Na początku naszego Partnerstwa ważnym elementem było wzajemne poznanie się i nabranie zaufania do siebie. To nasze wzajemne poznawanie się, rozmowy prowadzą do lepszej współpracy i nowych pomysłów. W partnerstwie ważne jest to, że każdy może mieć jakiś pomysł, projekt i może go zrealizować z innymi chętnymi osobami. Doświadczenia innych partnerstw pokazują, że wspólnie robiąc małe rzeczy (organizują wspólnie festyn) dochodzą do większych projektów (budowanie systemowej pomocy dziecku). Współpraca i nowe pomysły mogą też zaowocować wspólnymi projektami finansowanymi ze środków unijnych” (Partnerstwo dla Mokotowa, Warszawa).

Model partnerstwa lokalnego w proponowanej formule może być zastosowany w każdej JST, niezależnie od jej wielkości i zasobności. Kluczowe jest jednak określenie terytorium, którym będzie się ono zajmować. Budowanie partnerstwa może być szczególnie pożyteczne na obszarach wymagających rewitalizacji z powodu nawarstwienia problemów i potrzeb, które wymagają współpracy i kompleksowej interwencji. W takiej sytuacji to narzędzie może być dla samorządu przydatnym narzędziem do usprawnienia przepływu informacji o planowanych inwestycjach, animowania współpracy wokół projektów społecznych, uzupełniających duże interwencje oraz łączenia różnych zasobów w celu podnoszenia jakości życia mieszkańców.

Korzyści dla JST

Systematyczna i długofalowa współpraca takich podmiotów, jak władze i instytucje publiczne, lokalni przedsiębiorcy, organizacje pozarządowe i mieszkańcy, pracujących wspólnie na rzecz często zaniedbanych terenów, znacząco poprawia diagnozę problemów i zasobów, planowanie i realizację działań oraz ich finansowanie. Partnerstwo lokalne pozwala samorządowi aktywizować różne dostępne na danym terenie zasoby – ludzkie, organizacyjne, finansowe – dla wspólnych działań. Pracownicy urzędu i jego jednostek, uczestnicząc w pracach partnerstwa, mają unikalną okazję pracy w strukturze niehierarchicznej, jednocześnie proponując i realizując swoje pomysły w szerokiej grupie społecznej.
Współpraca w partnerstwie lokalnym może także ułatwiać procesy podejmowania decyzji dotyczących rozwoju danego terytorium i tworzenia polityk publicznych. Mieszkańcy, lokalni przedsiębiorcy lub organizacje pozarządowe niekoniecznie dotrą do urzędu, by w tych sprawach radzić. Wyjście w teren, spotkania na miejscu, wykorzystanie zasobów partnerstwa jest tutaj dobrym rozwiązaniem, które pokazuje korzyści płynące ze współpracy.
Istotną korzyścią dla JST jest realnie zauważalny wzrost kapitału społecznego po pewnym czasie współpracy. Wysiłek włożony w partnerstwo lokalne procentuje, ponieważ lokalni partnerzy poznają się, wymieniają informacjami, zacieśniają współpracę i podejmują wspólne inicjatywy. To wszystko buduje otwartość, wzmacnia relacje oparte na zaufaniu i wzajemnej pomocy.

Korzyści dla NGO

Udział przedstawicieli organizacji pozarządowych w partnerstwie lokalnym pozwala im, we współpracy z samorządem i biznesem, rozwiązywać konkretne problemy w formule dobrowolnej współpracy. W ten sposób powstaje synergia, nowa jakość działania, niedostępna dla żadnego partnera z osobna. Organizacje najlepiej radzą sobie tam, gdzie liczą się zaufanie odbiorców, misja i zaangażowanie wolontariuszy. Współpraca z sektorem publicznym zapewnia natomiast stabilne finansowanie i umocowanie prawne usług, a partnerstwo z biznesem wnosi innowacyjność i dodatkowe zasoby materialne. Dzięki połączeniu tych różnorodnych potencjałów można skuteczniej diagnozować potrzeby i realizować projekty, na które dotąd brakowało środków lub sił. Organizacje są niezbędnym uczestnikiem tego procesu, bez którego ten rodzaj współpracy staje się jedynie partnerstwem instytucji.
Udział organizacji w partnerstwie to także szansa na realny wpływ na politykę JST. Niemal każda strategia samorządowa wskazuje na konieczność budowania instrumentów partnerstwa i włączania NGO w kształtowanie polityki społecznej – partnerstwo lokalne umożliwia realną realizację tych zamierzeń.
W ujęciu praktycznym, partnerstwo lokalne jest rodzajem społecznej umowy i nie wymaga skomplikowanych procedur prawnych. To właśnie jednak powoduje, że chcąc korzystać z różnego typu źródeł finansowych – od gminnych, poprzez fundusze powiatowe, regionalne, po krajowe – organizacje pozarządowe stają się dla partnerstwa swoistymi „liderami odcinka”. Mogą wziąć odpowiedzialność za obsługę wspólnych projektów i pozyskiwanie funduszy zewnętrznych. To ważne zadanie, które często daje partnerstwu realną moc sprawczą, a jednocześnie buduje potencjał instytucjonalny NGO, jej znaczenie dla współpracy i prestiż.

Wyzwania związane ze stosowaniem

Partnerstwo lokalne nie jest często spotykaną formą współpracy. Wymaga ono przyjęcia nieoczywistej formuły współdziałania, którą partnerzy muszą zaakceptować. Istotne w funkcjonowaniu partnerstw jest respektowanie podstawowych zasad:

równości partnerów (wpływ na partnerstwo niezależny od pozycji społecznej czy zawodowej partnera),
dobrowolnego zaangażowania (szukanie wewnętrznych motywacji),
współdzielenia korzyści i porażek z innymi (współpraca bazuje na wspólnych pomysłach wypracowanych partycypacyjnie w oparciu o porozumienie partnerów).

W procesie tworzenia i funkcjonowania partnerstwa lokalnego konieczna jest współpraca wszystkich sektorów – społecznego, biznesowego i publicznego. Bez udziału któregokolwiek z tych środowisk inicjatywa ta nie jest komplementarna i pełna. Nie oznacza to jednak, że stopień zaangażowania poszczególnych partnerów ma być równy. Najczęściej bowiem lokalni przedsiębiorcy nie są zbyt zainteresowani udziałem w regularnych spotkaniach i systematycznych pracach, ale chcą być jego częścią i wnoszą oczekiwany wkład w postaci zasobów w konkretne przedsięwzięcia. Z kolei partnerstwo bez obecności przedstawicieli samorządu nie ma racji bytu, bowiem to właśnie w partnerstwie z innymi samorząd lokalny ma możliwość bycia rzeczywistym liderem zmiany społecznej.

Należy też zwrócić uwagę na te czynniki, które mogą negatywnie nastawić osoby i podmioty do partnerstwa lub spowodować trudności z włączeniem się do pracy w grupie. Należą do nich zwłaszcza:

niezrozumienie idei i celowości współpracy, brak przestrzeni do wzajemnego poznania się, integracji oraz budowania poczucia wspólnoty celów, które mobilizują do zaangażowania się w tworzenie nowej instytucji społecznej,
brak jasności kierunku działania, kolejnych kroków i ram organizacyjnych, które z jednej strony pozwalają na konstruktywną rozmowę i współpracę, z drugiej nie obciążają nadmiernie partnerów i dają im możliwość stopniowania swojego zaangażowania,
niejasne zasady współpracy, słaba komunikacja czy poczucie niewielkiego wpływu na podejmowane decyzje,
brak wymiernych efektów współpracy – korzyści relacyjne są kluczowe, ale prędzej czy później muszą mieć praktyczny wymiar w postaci konkretnych działań i inicjatyw.

Partnerstwo lokalne wymaga „zaopiekowania”, a wspomniana wcześniej rola animatora jest kluczowa, aby włożone we współpracę wysiłek i czas nie „spaliły na panewce” i skutecznie nie zniechęciły partnerów do dalszej współpracy.

Przykłady zastosowania

Materiały edukacyjne