Pożyczki i zabezpieczenia finansowe, w tym poręczenia dla organizacji pozarządowych

Opis narzędzia

Pożyczka i poręczenie lub inne zabezpieczenie finansowe mogą być udzielane przez samorząd organizacjom pozarządowym (art. 18 ust. 2 ustawy o samorządzie gminnym i art. 5 ust. 8 udppiw). Oba te instrumenty mogą być wykorzystane wyłącznie, gdy dotyczą realizacji zadań pożytku publicznego lub innych zadań publicznych służących wspólnocie. Przykładowo może to być pożyczka na zadanie edukacyjne lub kulturalne albo poręczenie dla organizacji, która ubiega się o dotację na realizację projektów publicznych. Decyzję o ich udzieleniu podejmuje organ wykonawczy (wójt, burmistrz, prezydent), natomiast ich maksymalną łączną kwotę w budżecie określa organ stanowiący (rada).

Ta forma wsparcia działań NGO jest często wpisywana do rocznego lub wieloletniego programu współpracy w ramach finansowych form współpracy, co stanowi najlepsze rozwiązanie. Jest z powodzeniem stosowana w praktyce, przynosząc korzyści obu stronom (np. w Gdańsku, Sztutowie, Krynicy Morskiej, Tczewie).

W niektórych regionach Polski istnieją instytucje stworzone przez samorządy, które wspierają m.in. NGO, udzielając im pożyczek. Na przykład w woj. pomorskim Pomorski Fundusz Pożyczkowy od ponad 15 lat umożliwia organizacjom korzystanie z nisko oprocentowanych pożyczek na realizację zadań statutowych. Co prawda, inicjatywa ta generuje dodatkowe koszty, ale pomaga organizacjom w radzeniu sobie z chwilowymi trudnościami finansowymi (np. płynnością finansową) czy koniecznością posiadania zabezpieczenia.

Kiedy warto stosować rozwiązanie

Możliwość pozyskania czasowego, zwrotnego wsparcia jest bardzo ważna w kontekście myślenia systemowego. Dając stałą gwarancję wsparcia organizacji z terenu działania JST, tworzony jest przyjazny system dla ich funkcjonowania i rozwoju. Tego typu regulacje są najbardziej korzystne w sferach, na które trudno znaleźć środki w budżecie samorządu, lecz NGO mogą je pozyskać, potrzebując specyficznego wsparcia. Pożyczki i zabezpieczenia finansowe, jako czasowe, zwrotne i generalnie bezkosztowe narzędzia, powinny być łatwo dostępne dla aktywnych i sprawnie działających organizacji pozarządowych.

Korzyści dla JST

• Samorząd, udzielając wsparcia organizacji w formie pożyczki czy zabezpieczenia finansowego, umożliwia jej podjęcie starań o pozyskanie znaczących środków ze źródeł zewnętrznych, często niedostępnych dla danej JST. Zadanie to realizowane jest na terenie danego samorządu przy wykorzystaniu zewnętrznych funduszy. Ostatecznie środki z pożyczki wrócą do kasy jednostki w całości, a rezultaty zadania trwale służyć będą lokalnej społeczności.
• W przypadku zabezpieczeń finansowych ryzyko jest znikome, ponieważ organizacje realizują podjęte zadania z dużą starannością, rozliczając się prawidłowo z instytucją przyznającą dotację. Dzięki temu nie powstaje żadne zobowiązanie wobec podmiotu zabezpieczającego.

Korzyści dla NGO

• Organizacje pozarządowe, szczególnie te bardziej aktywne, mają wiele potencjalnych źródeł finansowania swoich działań. Jednak brak majątku czy skumulowanych (wolnych) środków własnych powoduje, że nie posiadają własnych zabezpieczeń. Czasami również niezbędne jest tzw. prefinansowanie danego zadania (rozpoczęcie projektu przed otrzymaniem dotacji).
• NGO, które mają dostęp do czasowego, w zasadzie bezkosztowego wsparcia finansowego od właściwego samorządu, mogą bezpiecznie ubiegać się o znaczące środki ze źródeł wymagających takich zabezpieczeń lub prefinansowania.
• Zapewnienie tego typu wsparcia znacząco zwiększa szansę organizacji na uzyskanie dotacji, a ich plany w tym zakresie mogą być znacznie bardziej odważne i ekspansywne.
• W przypadku pożyczki lub gwarancji udzielonej przez podmioty komercyjne, organizacja musi ponieść koszty tego zabezpieczenia, których nie da się pokryć z uzyskanej dotacji. Problematyczne również bywają wymogi dotyczące zabezpieczenia samej pożyczki, gdyż często wymagają posiadania majątku, którego zazwyczaj NGO nie mają. W takiej sytuacji organizacje raczej ograniczają swoją aktywność, nie narażając się na dodatkowe koszty, co jest stratą dla całej społeczności.

Wyzwania związane ze stosowaniem

Choć utworzenie takich narzędzi specyficznych dla NGO jest już dobrze znane i nie budzi większych kontrowersji, lokalnie warto to dobrze opisać i upowszechnić. Tę formę współpracy należałoby opracować (można wykorzystać już istniejące wzorce) i wprowadzić do programu współpracy tak, aby wszystkie NGO, które borykają się z takimi problemami, miały jasną wykładnię, jak postępować. Należy dobrze przemyśleć, jakie wymogi i limity wprowadzić, aby procedura była przyjazna dla użytkownika i dla samego urzędu udzielającego wsparcia. Należy pamiętać, że dla organizacji jest to kolejny, dodatkowy etap pośredni w ubieganiu się o trudną, ale często wysoką dotację na ważne dla społeczności lokalnej zadanie.

W sytuacjach, gdy pożyczka jest udzielana w trakcie roku budżetowego i w tym roku zostanie zwrócona, procedura jest prosta: decyzję podejmuje wójt, burmistrz lub prezydent. Jeśli natomiast potrzebne jest wsparcie tego typu przekraczające rok budżetowy, konieczna jest zgoda rady, która ustanawia limity w tzw. wieloletnim planie finansowym.

Przykłady zastosowania 

Pomorski Fundusz Pożyczkowy 

Fundusz wspiera pożyczkami realizację projektów finansowanych ze środków europejskich i innych źródeł międzynarodowych lub krajowych. Głównym celem funduszu jest wsparcie zadań w obszarze przedsiębiorczości, w tym rozwoju ekonomii społecznej. 

Program Finansowania Pomorskich Organizacji Pozarządowych

Gdańsk

W programie współpracy Gdańska z organizacjami pozarządowymi od wielu lat jedną z form współpracy jest udzielanie pożyczek, gwarancji i zabezpieczeń na wniosek organizacji. Nie jest to bardzo popularna forma wsparcia, gdyż rocznie korzysta z niej tylko kilka do kilkunastu organizacji. Zanim Gdańsk uruchomił taką formę współpracy, testował ją razem z Fundacją RC (ponad 15 lat temu). Pożyczka, udzielona wówczas na 100 tys. zł w celu zapewnienia płynności finansowej, miała zerowe oprocentowanie. Zwrot nastąpił zaraz po otrzymaniu przelewu ze zdobytej dotacji zewnętrznej (po 4 miesiącach). Wsparcie takie otrzymują czasami organizacje o bardzo kosztownych działaniach i wysokich budżetach, mimo to pożyczka czy gwarancja jest im często niezbędna, aby mogły ubiegać się o znaczące środki, szczególnie z funduszy europejskich. Jedną z takich organizacji było Towarzystwo Pomocy Świętego Brata Alberta koło w Gdańsku, które kilkukrotnie otrzymywało takie wsparcie od Miasta Gdańska. Liczne dotacje o wysokich budżetach, pozyskiwane ze środków europejskich, powodowały przekroczenia ustalonych limitów. Chociaż wystarczające były weksle in blanco, to konieczność udzielenia takich gwarancji została wymuszona, aby Towarzystwo mogło w trybie ciągłym realizować swoje ważne zadania na rzecz mieszkańców znajdujących się w kryzysie bezdomności.

Gmina Sztutowo

Stowarzyszenie Szkolna 13 Sztutowo otrzymało w 2015 r. pożyczkę w kwocie 45 000 zł. Zadanie realizowane było w działaniu 413 Wdrażanie Lokalnych Strategii Rozwoju dla tzw. małych projektów osi 4 Leader 2007-2013 w zakresie rozwijania aktywności społeczności. Polegało na zakupie 25 zestawów rowerowych (rower, kamizelka odblaskowa, kask, zapinka). Pożyczkę zwrócono w jednym roku budżetowym.

Fundacja Strefa Mocy Sztutowo otrzymała w 2023 r. pożyczkę w kwocie 96 000 zł. Operacja pn. Organizacja wydarzenia turystycznego KITEWEEKEND miała na celu wykreowanie mody na Żuławy poprzez organizację wydarzenia kulturalno-rekreacyjnego. Poza sezonem współfinansowana jest ze środków UE w ramach działania „Wsparcie dla rozwoju lokalnego w ramach inicjatywy LEADER” (poddziałanie „Wsparcie na wdrażanie operacji w ramach strategii rozwoju lokalnego kierowanego przez społeczność” Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020). Pożyczkę rozliczono w danym roku budżetowym.

Fundacja Strefa Mocy Sztutowo otrzymała w 2024 r. pożyczkę w kwocie 42 500 zł. Operacja polegała na zorganizowaniu czterech wydarzeń pn. Dożynki śledziowe (w tym cykl warsztatów oraz wydarzenie plenerowe) w gminie Sztutowo w marcu i kwietniu 2024 r., które przyczyniły się do stworzenia nowego produktu na obszarze lokalnej strategii rozwoju. Celem operacji było stworzenie i rozwój produktów wykorzystujących zasoby lokalne poprzez organizację dożynek śledziowych. Pożyczkę rozliczono w danym roku budżetowym.

Współpracę z organizacjami (w tym udzielanie pożyczek, gwarancji, poręczeń) reguluje Uchwała nr VII/71/2024 Rady Gminy Sztutowo w sprawie przyjęcia programu współpracy z organizacjami pozarządowymi.

Krynica Morska

Fundacja Mierzeja 2200 w 2023 r. realizowała projekt „Taneczne Pożegnanie Lata”. Otrzymała pożyczkę w kwocie ok. 95 000 zł. Projekt finansowany był ze środków UE w ramach działania LEADER, objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020. Pożyczkę rozliczono w jednym roku budżetowym.

Obie gminy (Sztutowo i Krynica Morska) w ramach współpracy planują w budżetach pożyczki w wysokości 85 000 zł i wkłady własne po 15 000 zł na projekty realizowane przez NGO.

Cieszyn

Pożyczki są udzielane w ramach kwoty przeznaczonej na ten cel w budżecie miasta, na pisemny wniosek NGO lub podmiotów wymienionych w art. 3 ust. 3 udppiw, na realizację zadań w sferze pożytku publicznego, których odbiorcami są mieszkańcy Cieszyna. Wniosek o udzielenie pożyczki powinien zawierać informację o rodzaju zadania, mieszczącego się w sferze zadań publicznych (z art. 4 ust. 1 udppiw). Regulamin udzielania pożyczek NGO przyjęto Zarządzeniem Burmistrza Miasta Cieszyna z 17 października 2016 r.

Pożyczki dla NGO w Cieszynie

Powiat Niżański

Od 2021 r. powiat wspiera organizacje pozarządowe, umożliwiając im korzystanie z nieoprocentowanych pożyczek. Są one przeznaczone na realizację projektów współfinansowanych ze źródeł zewnętrznych. Zasady udzielania pożyczek określa Uchwała Zarządu Powiatu Niżańskiego Nr 407/2021 z 15 lutego 2021 r. W 2026 r. samorząd ponownie zabezpieczył środki w wysokości 200 000 zł na pomoc organizacjom realizującym działania na rzecz mieszkańców powiatu, w ramach projektów refundowanych z funduszy zewnętrznych.

Pożyczki dla NGO w Powiecie Niżańskim