Praktyczne zastosowanie Modelu współpracy

Rola i cele powiązania płaszczyzn

Model 2.0 zakłada podział współpracy na trzy powiązane ze sobą płaszczyzny. Ideą jest łączenie ich poszczególnych elementów i obszarów w logiczny system współpracy lokalnej.

Płaszczyzna to przestrzeń współpracy wydzielona na potrzeby Modelu, wskazująca wyraźną sferę budowania relacji. Płaszczyzny te to:

1. Dialog jednostek samorządu terytorialnego i organizacji pozarządowych.
2. Współpraca jednostek samorządu terytorialnego z organizacjami w zakresie realizacji zadań samorządu.
3. Infrastruktura współpracy, tworzenie warunków do aktywności społecznej.

Obszary to elementy składowe każdej płaszczyzny. Pokazują, co, gdzie i jak należy wdrożyć, aby w pełni osiągnąć jej cele.

Narzędzia współpracy opierają się na obowiązujących praktykach i przepisach prawa. To konkretne rozwiązania, których wdrożenie stanowi „cegiełkę” w tworzeniu modelowej współpracy. Model wskazuje, które z nich należy uruchomić jako podstawowe (standardy minimum). 

Wiele z tych elementów Modelu funkcjonuje już na poziomie lokalnym dzięki ponad 20-letniej praktyce stosowania udppiw. Budowanie modelowej współpracy to jednak ciągły proces, a praca z Modelem to układanie wszystkich tych „puzzli” w jeden logiczny obraz.

Płaszczyzna I. Dialog jednostek samorządu terytorialnego i organizacji pozarządowych

Celem Płaszczyzny I jest „rozmowa” o współpracy i włączenie jej w strategiczne kierunki rozwoju lokalnego. Na jej bazie tworzone jest lokalnie miejsce na współpracę samorządu z organizacjami pozarządowymi. Dialog wskazuje najważniejsze obszary współdziałania (od wzajemnego informowania po wspólne realizowanie działań) i określa rolę NGO w politykach publicznych.

Płaszczyzna ta obejmuje różne formy relacji, określane jako dialog między JST i NGO, który służy zwiększeniu skuteczności, efektywności i użyteczności działań prowadzonych przez samorząd i organizacje pozarządowe. W dialogu tym można wyróżnić pięć obszarów:

• rozpoznanie potrzeb i zasobów NGO oraz całej społeczności,
• wzajemna wymiana informacji, wiedzy i doświadczeń,
• reprezentowanie interesów NGO oraz mieszkanek i mieszkańców,

• konsultowanie decyzji podejmowanych przez władze samorządowe,
• współudział NGO w podejmowaniu przez samorząd decyzji, ich realizacji i ocenie.

W obszarach tych wykorzystuje się różne narzędzia współpracy, z których większość ma zastosowanie w kilku obszarach dialogu. Są wśród nich takie, które mają kluczowe znaczenie dla całego Modelu – to przede wszystkim roczne programy współpracy oraz rady działalności pożytku publicznego.

Przykład

RPW określa zasady i formy współpracy między JST a NGO, w tym zadania do zlecenia organizacjom oraz kwoty przeznaczone na ich realizację (Płaszczyzna II), a także działania służące wzmocnieniu NGO jako partnera dla samorządu (Płaszczyzna III). Szczególną rolę w wypracowaniu, monitorowaniu i ocenie tych programów odgrywają RDPP.

Przykład

W Płaszczyźnie I najważniejszym obszarem jest diagnozowanie potrzeb lokalnych, do czego obligują samorządy przepisy (np. przy tworzeniu raportu o stanie gminy czy diagnozy potrzeb i potencjału społeczności lokalnych). W modelowych relacjach niezbędne jest, by w ten proces włączać NGO. Należy to powiązać z działaniem ciał dialogu (np. RDPP). Efektem są dokumenty strategiczne (np. strategia rozwoju samorządu, strategie i programy branżowe), w których wskazuje się rolę organizacji jako partnera dla określonych zadań samorządu. Mając na uwadze zasady współpracy, proces określania roli, miejsca i form współdziałania z partnerami pozarządowymi powinien być wspólnie wypracowany, wdrożony i monitorowany (np. przez sprawdzenie, jak strategie przekładają się na programy współpracy, w których NGO przejmują zadania zgodnie z zasadą pomocniczości).

Płaszczyzna II. Współpraca jednostek samorządu terytorialnego z organizacjami pozarządowymi w zakresie realizacji zadań samorządu 

Celem Płaszczyzny II jest zapewnienie efektywnego zaspokajania potrzeb lokalnych poprzez realizację zadań samorządu we współpracy z NGO. Wskazuje ona obszary współdziałania, w których (w myśl zasad pomocniczości i efektywności) organizacje stają się realizatorami zadań publicznych. W każdym z tych obszarów wskazano narzędzia do ich efektywnej realizacji. To, w jakich zadaniach samorządu biorą udział organizacje, powinno wynikać z dokumentów strategicznych opracowanych w Płaszczyźnie I.

Przykład 

Jeżeli w dialogu włączono organizacje jako kluczowego partnera np. do realizacji gminnego programu rewitalizacji (GPR), program ten powinien wskazywać zadania samorządu i formę współpracy z NGO. Następnie, w Płaszczyźnie II, dobierane są do GPR formy współpracy z jej trzech obszarów. Może to być np. powierzenie prowadzenia świetlicy środowiskowej dla dzieci w obszarze rewitalizowanym. Wypracowane zasady korzystania z mienia komunalnego (obszar 2) określają zasady korzystania z lokalu na ten cel. Dodatkowo GPR powinien przewidywać tworzenie projektów partnerskich JST i NGO (obszar 3). GPR to również idealne narzędzie do włączenia NGO przez zakup usług. Katalog narzędzi i form współpracy należy dobrać adekwatnie do potrzeb społeczności lokalnej, zgodnie z zasadami pomocniczości, efektywności i partnerstwa. Nad całym procesem współpracy w GPR czuwa komitet rewitalizacji, w którym zasiadają też przedstawiciele NGO (w tym RDPP), co łączy płaszczyzny współpracy w logiczny model.

Płaszczyzna III. Infrastruktura współpracy, tworzenie warunków do aktywności społecznej

Celem Płaszczyzny III jest tworzenie na poziomie samorządu prawnych i organizacyjnych warunków do rozwoju sektora obywatelskiego. To fundament Modelu. Jeżeli chcemy mieć partnerów pozarządowych do dialogu i realizacji zadań, należy tworzyć warunki do ich rozwoju. Podobnie jak w przypadku rozwoju przedsiębiorczości lokalnej, samorząd uruchamia różne działania opisane w Modelu, które wspierają rozwój potencjału NGO jako ważnego lokalnego partnera.

Przykład

Bazując na opisanym przykładzie realizacji GPR, w Płaszczyźnie III należy uruchomić np. program edukacji obywatelskiej na obszarze rewitalizowanym, zwiększający zaangażowanie mieszkańców. Ponadto, w ramach wsparcia NGO, warto uruchomić szkolenia i doradztwo z przygotowania i realizacji projektów partnerskich oraz fundusz wkładów własnych. Działania te, realizowane w sposób zaplanowany przez 2-3 lata, przygotują partnerów do działań. Dobór narzędzi powinien być przy tym zgodny z diagnozą potrzeb. 

Przykłady te pokazują, jak podchodzić do pracy z Modelem. Układanie elementów modelowej współpracy można zacząć w każdym miejscu. Należy jednak pamiętać, że bez przygotowanych partnerów – zarówno po stronie publicznej, jak i pozarządowej – będzie to bardzo trudne. Dlatego zaleca się, aby w pierwszej kolejności zacząć od uruchamiania działań i narzędzi Płaszczyzny III. Kluczem do budowania współpracy lokalnej nie są jednak same narzędzia, lecz kultura i otwartość na współpracę. A to proces, który wymaga czasu.

Jak czytać Model i jak z nim pracować? 

Model współpracy samorządu z organizacjami pozarządowymi wspiera budowanie partnerskich relacji na poziomie wspólnoty samorządowej. Model można budować niezależnie od wielkości i szczebla samorządu. Jest to rozwiązanie szyte na miarę potrzeb lokalnych i potencjału partnerów. Bardzo ważny jest dobór odpowiednich narzędzi do zadań i wyzwań samorządu oraz potencjału organizacji. Osią całej tej konstrukcji są kultura i zasady współpracy oraz standardy minimum, czyli narzędzia współpracy, których wdrożenie w JST jest niezbędne, by mówić o modelowej współpracy. Model ma wskazywać, jakie obszary warto wzmacniać i w jakim kierunku podążać. Standardy minimum są opisane w poszczególnych płaszczyznach współpracy, a ich zestawienie dla całego Modelu zawiera materiał dodatkowy Model współpracy 2.0: standardy minimum.

Jak pracować z Modelem?

Założenie główne: budowanie współpracy lokalnej to proces. Oznacza to, że praca z Modelem powinna być wpisana we współpracę samorządu z organizacjami pozarządowymi jako stały element działań lokalnych, do którego można odwołać się w każdym momencie. Model staje się przewodnikiem do tworzenia lokalnych rozwiązań, tak by krok po kroku rozwijać międzysektorowe partnerstwo. Przedstawione poniżej działania są rozłożone w czasie i muszą być dostosowane do lokalnych uwarunkowań oraz potencjału partnerów. Proces budowania modelowej współpracy to element edukacji obywatelskiej i kultury dialogu. Warto tu skorzystać z pomocy organizacji wspierających z danego regionu (np. ośrodków Sieci SPLOT). Włączenie do procesu zewnętrznego partnera w roli moderatora może pomóc sprawnie przeprowadzić społeczność przez poszczególne kroki.

Krok 1. Edukacja

Rozpoczęcie wdrażania Modelu w danej społeczności trzeba poprzedzić działaniami edukacyjnymi o tym, czym jest współpraca międzysektorowa, jaki jest jej cel, warunki rozwoju oraz możliwe narzędzia. Działania te mogą być realizowane w formule szkoleń dla przedstawicieli JST i NGO. Warto zaplanować ten krok na kilka spotkań, w tym – o ile to możliwe – jedno wyjazdowe, np. połączone z wizytą studyjną. Dobre zrozumienie przez lokalnych partnerów idei partnerstwa zwiększa szanse na budowanie współpracy lokalnej. 

Krok 2. Gdzie jesteśmy dzisiaj?

Rozpoczęcie pracy z Modelem wymaga przeanalizowania bieżącej współpracy samorządu z NGO. Można ją przeprowadzić w dowolnym momencie, w którym zapadła decyzja o rozwoju modelowych relacji. Jednak warto połączyć to z innymi stałymi działaniami na poziomie lokalnym. Idealnym momentem wydaje się czas po przedstawieniu organowi stanowiącemu sprawozdania ze współpracy z organizacjami (składanego do 31 maja). Dokument ten dostarcza bazowych danych, które pomagają zdiagnozować, jaki jest punkt wyjścia. Na jego podstawie należy ocenić stopień wdrożenia poszczególnych elementów Modelu, przyjmując za punkt odniesienia standardy minimum w każdej płaszczyźnie. 

Krok 3. Co jest potrzebne do budowy modelowej współpracy?

Przeprowadzona w kroku drugim analiza powinna dać odpowiedź, jakich narzędzi brakuje w płaszczyznach. W pierwszej kolejności trzeba zidentyfikować braki w realizacji tzw. standardów minimum. Ich wdrożenie jest ważnym warunkiem budowania współpracy. Należy jednak pamiętać, że wzorce te są ściśle powiązane z zasadami i obszarami współdziałania oraz służą realizacji określonych celów. Analizę należy zakończyć stworzeniem katalogu narzędzi, które będą potrzebne do rozwoju współpracy, np. w perspektywie najbliższych dwóch lat. Ponieważ budowanie współpracy jest procesem rozłożonym w czasie, szczególnie ważne jest określenie priorytetów i planu ich tworzenia, a całość powinna znaleźć odzwierciedlenie w programie współpracy.

Krok 4. Jak zaplanować zmiany?

Budowanie modelowej współpracy wymaga zaangażowania osób decyzyjnych w samorządzie oraz otwartości i gotowości NGO. Wybór kierunków zmian we wdrażaniu Modelu powinien przełożyć się na plan pracy. Ważne jest określenie, kto po stronie urzędu odpowiada za opracowanie wybranych rozwiązań, a kto ze strony społecznej weźmie udział w pracach. Do tego należy stworzyć harmonogram prac z uwzględnieniem czasu na: opracowanie założeń, konsultacje wewnątrz urzędu oraz z sektorem pozarządowym, a także na przygotowanie wersji ostatecznej, jej przyjęcie i implementację. Dobrą praktyką jest wpisanie tych zadań do programu współpracy (np. poprzez zapis, że powstanie lokalny model mikrozakupów usług dla zadań o wartości nieprzekraczającej określonej kwoty lub fundusz wkładów własnych). Wzmacnia to formalną stronę procesu i daje urzędowi podstawę prawną do wypracowania konkretnego rozwiązania.

Krok 5. Jak wdrożyć elementy Modelu?

Prace nad wdrożeniem poszczególnych elementów Modelu powinny być oparte na zespołach międzysektorowych. Plan pracy (wpisany w kroku trzecim np. do programu współpracy) wymaga teraz implementacji. Zespoły wdrożeniowe można powoływać ad hoc zarządzeniami organu wykonawczego lub realizować te działania w ramach RDPP. Działają one nieprzerwanie przez okres pierwszych wdrożeń, co umożliwia ocenę efektywności. 

Całość procesu powinna być jawna i oparta na zasadzie partnerstwa. W wyniku prac powstają konkretne rozwiązania (np. zarządzenie o zasadach korzystania z mienia jednostek organizacyjnych samorządu). Proces prowadzi się zgodnie z zasadami Modelu i obejmuje on: 

• działania informacyjne skierowane zarówno do przedstawicieli JST, jak i organizacji, wyjaśniające cele regulacji i oczekiwane efekty,
• konsultacje założeń (jako pierwszy etap, w którym zbierane są oczekiwania i określane ramy rozwiązań), 
• konsultacje projektu rozwiązań,
• działania edukacyjne dotyczące ich wdrożenia,
• wdrożenie i testowanie rozwiązania.

Krok 6. Jak monitorować, oceniać i wprowadzać kolejne elementy Modelu?

Budowanie modelowej współpracy powinno być stałym elementem relacji lokalnych. Jeżeli co roku powstaje program współpracy, to warto poświęcić czas na ocenę całokształtu współdziałania. Czerwiec to dobry moment na ocenę działań w poprzednim roku: co działa, co nie, jakie elementy Modelu warto rozwijać i na jakim etapie implementacji jest obecnie. Czas konsultacji RPW to także doskonała okazja do wdrażania założeń Modelu. Proces tworzenia tego dokumentu często przeżywa kryzys celowości – mało kto wierzy w sens październikowych konsultacji. Dlatego warto rekomendować ścisłe powiązanie planowania nowych zadań z Modelem. RPW jest idealnym narzędziem dla RDPP i innych ciał dialogu, a implementacja elementów Modelu może być inspiracją dla tematów ich działań.

Praktyczne przykłady wykorzystania Modelu 

W praktyce Model może i powinien być wykorzystywany we współpracy na wiele sposobów, w dużej mierze zależnie od potrzeb, możliwości oraz inwencji samorządów i organizacji pozarządowych. Poniżej przedstawiono kilka przykładów jego wykorzystania.

Jak wykorzystać Model przy tworzeniu rocznego programu współpracy?

Podstawą przygotowania RPW jest dobre zaplanowanie działań służących jego wypracowaniu i przyjęciu przez organ stanowiący. Pomocne będzie wykorzystanie opisu RPW wraz z załącznikiem, znajdującego się w zestawie narzędzi Płaszczyzny I. Narzędzie to ułatwia określenie najważniejszych etapów prac oraz zaplanowanie ich w czasie, w tym najważniejsze działania – od momentu rozpoczęcia prac nad projektem programu aż po uchwalenie dokumentu. Określa również główne elementy, mechanizmy i formy współpracy, które powinny zostać w nim ujęte. Wykorzystanie tego narzędzia pozwala stworzyć kompleksowy program, uwzględniający współpracę we wszystkich trzech płaszczyznach Modelu.

Jak rada działalności pożytku publicznego może korzystać z Modelu?

RDPP powinna być najważniejszym stałym ciałem dialogu pomiędzy samorządem terytorialnym i organizacjami pozarządowymi działającymi na jego terenie. W praktyce rady nie zawsze dobrze spełniają swoją rolę – aby to zmienić, warto wykorzystać opis rady wraz z załącznikiem z narzędzi Płaszczyzny I. Pokazuje on, jak samorząd terytorialny i organizacje pozarządowe powinny przygotować się do utworzenia RDPP oraz jakie kwestie należy wyjaśnić i uzgodnić. Jest to narzędzie przydatne także dla działających już rad – zawarte w nim wskazówki pozwalają na refleksję nad dotychczasowym funkcjonowaniem oraz wypracowanie i wdrożenie rozwiązań zwiększających skuteczność działania (patrz Płaszczyzna III).

Jak wykorzystać Model do zwiększenia samodzielności i skuteczności działania organizacji pozarządowych?

Lokalne organizacje często oczekują wsparcia ze strony samorządu, zwłaszcza w sprawach formalnych i pozyskiwaniu funduszy. Jednostki samorządu terytorialnego mogą wykorzystać rozwiązania proponowane w Modelu, aby odpowiedzieć na zgłaszane pomysły i budować przyjazne warunki działania dla stowarzyszeń i fundacji. Warto podjąć rozmowę z lokalnymi NGO, aby precyzyjnie zdiagnozować ich oczekiwania. Płaszczyzna I podpowiada konkretne metody rozpoznania sytuacji. W ramach konsultacji przedstawiciele lokalnych organizacji wskazują formy pomocy, których najbardziej potrzebują, co pozwala JST zadecydować, jaką ścieżkę wsparcia wybrać. Jeśli np. organizacje mają trudności z pozyskiwaniem środków na działania, władze samorządowe mogą zrewidować stosowane procedury i wprowadzić tryby uproszczone (np. poprzez mikrozakupy czy regranting – opisane w Płaszczyźnie II, obszar 1: Współpraca finansowa). Mogą również podjąć działania edukacyjne zwiększające kompetencje fundraisingowe organizacji, korzystając ze wskazówek zawartych w Płaszczyźnie III (narzędzie: Działania edukacyjno-doradcze). Jeśli lokalne organizacje potrzebują dostępu do budynków samorządowych lub innej lokalnej infrastruktury, warto rozważyć szersze udostępnienie mienia samorządowego oraz wypracowanie jasnych zasad korzystania z tych zasobów, zgodnie z Płaszczyzną III (narzędzie: Polityka lokalowa). Pozwoli to efektywnie wspierać działalność społeczną lokalnych organizacji pozarządowych.

Jak wykorzystać Model do uproszczeń w zlecaniu zadań publicznych?

Rozbudowane procedury konkursowe, trudności w rozliczaniu dotacji przez NGO oraz wartość pojedynczych zadań zlecanych organizacjom nieprzekraczających 20 000 zł, to obecnie częste problemy we współpracy finansowej samorządów i NGO. W Płaszczyźnie II Modelu (obszar 1: Współpraca finansowa) wskazano narzędzia uproszczeń przy realizacji zadań publicznych, takie jak mikrozakupy usług. Procedura ta umożliwia wykorzystanie procedury zakupu usług do 170 000 zł netto, co stanowi alternatywę dla dotacji. Wdrożenie tego narzędzia wymaga jednak podjęcia kilku kroków. Po pierwsze, ważna jest rzetelna analiza obecnego systemu współpracy, w którą warto zaangażować istniejące ciała dialogu (patrz narzędzia w Płaszczyźnie I). Całość prac nad zmianą podstaw zlecania powinna być realizowana zgodnie z zasadami partnerstwa i efektywności. Do zespołu roboczego opracowującego zmianę warto zaprosić organizacje pozarządowe. Proces ten należy powiązać z przygotowaniem programu współpracy oraz pracami nad budżetem (mikrozakupy można wdrażać w roku kolejnym, po przesunięciu środków z „paragrafów dotacyjnych” na zakup usług). Wdrożenie powinno iść w parze z działaniami edukacyjnymi i wspierającymi NGO, o których mowa w Płaszczyźnie III. Jest to istotne działanie, które przygotuje partnerów społecznych do realizacji zadań w nowej formie.

Jak Model może pomóc pozyskiwać środki pozabudżetowe na działania organizacji pozarządowych?

Brak środków w budżecie samorządu to częsty problem związany ze współpracą finansową przy realizacji zadań publicznych. Warto zadać pytanie, czy faktycznie wykorzystywane są wszystkie możliwości pozyskania funduszy na zadania zlecane organizacjom? Model zachęca do zaprojektowania systemu współpracy w oparciu o zasadę partnerstwa. W Płaszczyźnie II (obszar 3: Partnerstwa projektowe) wskazano dwa podejścia do łączenia możliwości współpracy samorządu i NGO w celu pozyskiwania zewnętrznych funduszy oraz łączenia zasobów przy wspólnych projektach. Szczególnie ważne jest wykorzystanie w tym celu środków pozabudżetowych. W Modelu wskazano, jak zaprojektować w budżetach projektów (np. do funduszy europejskich) zadania i środki, które mogą być zlecone NGO oraz jak wykorzystać projekty inwestycyjne i możliwość realizacji działań cross-financingowych do zabezpieczenia środków na zlecane usługi. Pełne wykorzystanie tych możliwości wymaga jednak kilku kroków. Po pierwsze, zaprojektowania przedsięwzięć społecznych w ramach strategii i programów lokalnych (co już dzieje się na dużą skalę). Po drugie, włączenia w ten proces partnerów społecznych (patrz Płaszczyzna I). I najważniejsze – samorząd nie będzie mieć partnerów do projektów ze źródeł pozabudżetowych, jeśli nie zacznie od wspierania i budowania potencjału organizacji pozarządowych (patrz Płaszczyzna III).

Jak wykorzystać Model do projektowania działań na rzecz aktywizacji i włączania mieszkańców w działania lokalne?

Model zarządzania samorządem zmierza w kierunku partycypacji, gdzie kluczowym wyzwaniem jest budowanie bezpośrednich i opartych na zaufaniu relacji z obywatelami. To jedno z założeń Płaszczyzny III (obszar 3: Wspieranie oddolnej aktywności mieszkańców i współpracy lokalnej). Uruchamianie przez samorząd nowych narzędzi włączających mieszkańców jest fundamentem budowania aktywnych społeczności, opartych na zasadzie partnerstwa. Stanowi to fundament, dzięki któremu w przyszłości w samorządzie pojawią się liderzy lokalni tworzący nowe organizacje, które docelowo będą mogły wspólnie z samorządem realizować usługi dla mieszkańców. W Modelu wskazano kilka takich narzędzi: od inicjatywy lokalnej po mikrogranty, w ramach których mieszkańcy otrzymują możliwość podejmowania i realizowania oddolnych projektów – samodzielnie lub we współpracy z samorządem. Powinny one być zaprojektowane w ramach strategii i programów lokalnych oraz znaleźć odzwierciedlenie w RPW (patrz Płaszczyzna I). Dla wzmocnienia aktywności obywatelskiej warto łączyć np. programy mikrograntowe z działającymi w gminie centrami sąsiedzkimi i miejscami aktywności lokalnej. Takie połączenie może pomóc w budowaniu trwałych mechanizmów aktywizacji mieszkańców.

Jak Model może pomóc włączyć do współpracy osoby młode? 

Coraz więcej JST decyduje się na adresowanie swoich działań do osób młodych. Powstają plany, dokumenty strategiczne i polityki młodzieżowe. Model podpowiada ścieżkę pracy oraz narzędzia przydatne do wspierania aktywności społecznej i obywatelskiej młodego pokolenia. Warto zacząć od dialogu z interesariuszami, czyli nie tylko młodymi mieszkańcami, ale także z instytucjami i organizacjami działającymi we współpracy z tą grupą. W Modelu znajdują się podpowiedzi narzędzi diagnostycznych przydatnych przy pracy nad dokumentami strategicznymi oraz wskazano ścieżkę i rozwiązania pozwalające na projektowanie działań w sposób uspołeczniony (Płaszczyzna I, narzędzia: diagnozowanie potrzeb i potencjałów, konsultowanie decyzji, współudział w podejmowaniu i realizacji decyzji). W Płaszczyźnie III wskazano formy współpracy (narzędzia), takie jak np. edukacja obywatelska, programy mikrograntowe, centrum wolontariatu, centrum społecznościowe, inicjatywa lokalna), które można wykorzystać przy projektowaniu działań adresowanych do tej grupy. Płaszczyzna II (obszar 1: Współpraca finansowa) może być pomocna, jeśli JST zdecyduje się na zlecenie zadań publicznych lokalnym NGO służących współrealizacji przyjętej polityki młodzieżowej.

Wdrażanie modelowej współpracy to proces, który wymaga zaplanowania i wyznaczenia osób odpowiedzialnych po obu stronach: samorządowej i pozarządowej. Warto wykorzystać wszystkie formy współdziałania, ponieważ Model może być ożywczym narzędziem dla ciał dialogu, budowy relacji samorządu z NGO oraz katalizatorem zmian lokalnych i pobudzania aktywności.

Standardy minimum

Model współpracy 2.0: standardy minimum

Materiały dodatkowe

Wyzwania przyszłości – główne kierunki zmian

Rola organizacji pozarządowych we wzmacnianiu odporności społecznej