Prawo zamówień publicznych z wykorzystaniem klauzul społecznych

Opis narzędzia

Prawo zamówień publicznych (Pzp) przewiduje tzw. klauzule społeczne, czyli rozwiązania, które pozwalają zamawiającym (JST) uwzględniać dodatkowe korzyści, np. integrację społeczną i zawodową osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Większość z tych rozwiązań ma charakter dobrowolny i można je stosować bez względu na wartość zamówienia. Zastosowanie niektórych klauzul ułatwia dostęp do realizacji zamówień podmiotom ekonomii społecznej, w tym organizacjom pozarządowym. Zalicza się do nich kilka opisanych poniżej rozwiązań.

Klauzula zastrzeżona (zamówienie zastrzeżone; art. 94 ust. 1 i 2 Pzp)

Pozwala zamawiającemu zastrzec udział w postępowaniu o zamówienie publiczne wyłącznie do podmiotów spełniających łącznie dwa warunki:

1. Są podmiotami, których celem jest reintegracja społeczna i zawodowa osób zagrożonych wykluczeniem społecznym.
2. Co najmniej 30% zatrudnionych to osoby zagrożone wykluczeniem, np. osoby bezrobotne, z niepełnosprawnością lub osoby 60+. Klauzula ta jest warunkiem udziału w postępowaniu. Celem rozwiązania jest wsparcie zatrudnienia i reintegracji społeczno-zawodowej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, ale w praktyce ogranicza ono krąg oferentów do zakładów pracy chronionej, spółdzielni socjalnych czy organizacji pozarządowych, spełniających warunki klauzuli.

Klauzula usługowa (zastrzeżenie na usługi społeczne, zdrowotne i kulturalne; art. 361 ust. 1 i 2 Pzp)

Zgodnie z nią zamawiający może zastrzec udział w postępowaniu wyłącznie do podmiotów spełniających łącznie cztery warunki: 

1. Mają cel usługowo-reintegracyjny.
2. Nie działają w celu osiągnięcia zysku.
3. Mają mechanizmy partycypacji pracowniczej.
4. Nie korzystają z tej klauzuli częściej niż raz na trzy lata.

Zastrzeżenie można stosować tylko zlecając usługi społeczne, kulturalne lub zdrowotne, których kody CPV (jednolity system klasyfikacji produktów, usług i robót budowlanych, stosowany w przetargach publicznych w UE) są podane w ustawie. Jest to warunek udziału w postępowaniu. Celem stosowania klauzuli jest wsparcie integracji społecznej i zawodowej osób zagrożonych wykluczeniem oraz uspołecznienie usług ważnych dla mieszkańców, ale zastosowanie jej powoduje, że o realizację zamówienia mogą ubiegać się głównie spółdzielnie socjalne i podmioty mające status przedsiębiorstwa społecznego nadany przez wojewodę.

Wyłączenie stosowania Pzp do udzielenia zamówienia spółdzielni socjalnej lub NGO w zakresie realizacji gminnego programu rewitalizacji (art. 11 ust. 5 pkt 5 Pzp)

Takie zamówienie spełniające warunki określone w ustawie może być udzielone bezpośrednio spółdzielni socjalnej lub organizacji pozarządowej, o ile jego wartość jest mniejsza niż progi unijne (najniższy próg dla samorządów to 216 tys. euro netto).

Klauzula zatrudnieniowa (art. 96 ust. 2 pkt 2 Pzp)

Zamawiający może wymagać, aby wykonawca do realizacji zamówienia zatrudnił osoby z grup zagrożonych wykluczeniem określonych w ustawie. Jest to wymóg uwzględniony w opisie przedmiotu zamówienia. Klauzula może być także uwzględniona jako kryterium oceny ofert. Zamawiający sam decyduje, ile to ma być osób i do jakich kategorii wymienionych w ustawie mają należeć. Warunek zatrudnienia może co prawda spełnić każdy podmiot, ale klauzula jest w praktyce wykorzystywana jako preferencja dla podmiotów ekonomii społecznej, ponieważ to one najczęściej takie osoby zatrudniają.

Kiedy warto stosować rozwiązanie

Klauzule są dobrowolne, więc ich wykorzystanie zależy od decyzji zamawiającego. Warto je stosować, jeżeli istnieją NGO lub inne podmioty ekonomii społecznej, które spełniają ich wymogi i są w stanie zrealizować zamówienie. Dlatego stosowanie opisanych rozwiązań powinno być poprzedzone rozpoznaniem rynku potencjalnych wykonawców.

Korzyści dla JST

• Ułatwienie dostępu do realizacji zamówień podmiotom ekonomii społecznej, w tym organizacjom pozarządowym.
• Wsparcie zatrudnienia oraz reintegracji społecznej i zawodowej osób zagrożonych wykluczeniem prowadzonych przez podmioty ekonomii społecznej.
• Uspołecznienie i deinstytucjonalizacja świadczenia usług społecznych oraz procesów rewitalizacji, poprzez ich realizację przez podmioty ekonomii społecznej.
• Prosty sposób udzielania zamówień w zakresie rewitalizacji, bez konieczności organizowania przetargów.

Korzyści dla NGO

Organizacje pozarządowe, które spełniają wymogi określone w klauzulach społecznych, mają ułatwiony dostęp do realizacji zamówień publicznych, bez względu na ich wartość. Dotyczy to w szczególności zadań w zakresie rewitalizacji i świadczenia usług społecznych.

Wyzwania związane ze stosowaniem

Zamówienia publiczne z klauzulami społecznymi mogą być uzupełnieniem otwartych konkursów ofert, trzeba jednak pamiętać, że nie wszystkie organizacje z tej możliwości skorzystają. Zamówienia te mogą być realizowane jedynie w ramach odpłatnej działalności pożytku publicznego lub działalności gospodarczej, a część organizacji prowadzi wyłącznie nieodpłatną działalność pożytku publicznego. Stosowanie tych klauzul nie ogranicza terytorialnego dostępu do zamówień.

Przykłady zastosowania

• Zamówienie Centrum Usług Społecznych w Adamówce na przygotowanie i dostarczanie posiłków z zastosowaniem klauzuli usługowej
• Zamówienie Urzędu Marszałkowskiego Województwa Świętokrzyskiego na kompleksową organizację uroczystej Gali Lider Ekonomii Społecznej w 2025 r.

Materiały edukacyjne

Szerszy opis opisywanych klauzul i innych rozwiązań uwzględniających aspekty społeczne w zamówieniach publicznych znajduje się w informatorze Aspekty społeczne w nowym Prawie zamówień publicznych.