Rada działalności pożytku publicznego (podstawowe narzędzie dialogu pomiędzy JST i NGO)

Rada działalności pożytku publicznego (RDPP) jest najważniejszym ciałem konsultacyjno-doradczym w obszarze pożytku publicznego i zarazem forum dialogu pomiędzy JST a organizacjami pozarządowymi i innymi podmiotami realizującymi tę działalność. Sposób powoływania i działania rad w poszczególnych rodzajach samorządów określony jest w rozdziale 6. udppiw (Wojewódzkie, Powiatowe i Gminne Rady Działalności Pożytku Publicznego). Ze względu na obszerność regulacji oraz fakt, że RDPP zostały już kilkukrotnie opisane w Modelu współpracy, nie będą tu szczegółowo analizowane. Aby zastanowić się nad funkcjonowaniem RDPP w samorządzie lub rozpocząć proces jej powołania, warto skorzystać z lektury obowiązkowej, jaką jest publikacja z 2014 r. Standardy Rad Działalności Pożytku Publicznego. Opracowanie to, przygotowane przez ponad stu praktyków z sektora obywatelskiego i samorządu, zawiera zarówno standardy minimum, jak i bardziej zaawansowane rozwiązania dotyczące RDPP, w tym szczegółowy opis zasad ich powoływania i funkcjonowania.

W tym miejscu skoncentrowano się przede wszystkim na funkcjach i roli, jaką rady powinny pełnić w sferze dialogu JST i NGO.

Opis narzędzia

RDPP nie jest reprezentacją organizacji pozarządowych, ponieważ w jej skład wchodzą – poza przedstawicielami organizacji – także przedstawiciele JST oraz innych podmiotów. Rada jest więc przede wszystkim miejscem, w którym prowadzony jest dialog pomiędzy organizacjami, JST oraz innymi reprezentowanymi w niej podmiotami, a także odbywa się konsultowanie decyzji podejmowanych przez władze samorządowe.

Rady przy JST nie są ciałami obligatoryjnymi, są tworzone na wniosek organizacji pozarządowych. Powstanie RDPP zależy więc od inicjatywy organizacji pozarządowych. W przypadku województwa ustawodawca określa minimalną liczbę wnioskujących na co najmniej 50 podmiotów, a w powiecie i gminie – na pięć.

Minimalny skład powiatowej i gminnej RDPP to:

• co najmniej dwóch przedstawicieli organów wykonawczych,
• co najmniej dwóch przedstawicieli organów stanowiących, 
• co najmniej czterech przedstawicieli organizacji pozarządowych.

W województwie trudno mówić o tak małej radzie, choćby ze względu na zapewnienie reprezentacyjności sektora pozarządowego pod względem terytorialnym, ale minimalnie w RDPP musi się znaleźć:

• jeden przedstawiciel wojewody,
• co najmniej dwóch przedstawicieli marszałka,
• co najmniej dwóch przedstawicieli sejmiku,
• co najmniej pięciu przedstawicieli sektora pozarządowego.

Główną misją RDPP jest dbanie o jakość współpracy oraz o roczny program współpracy. Rada uczestniczy w wypracowaniu RPW i realizacji jego postanowień (od udziału w komisjach konkursowych na dotacje, po inne zespoły, formy współpracy). Monitoruje postanowienia RPW oraz prowadzi dialog na ten temat z innymi organizacjami, porozumieniami i federacjami. Opiniuje też sprawozdanie z programu współpracy, uczestnicząc w dyskusji o jego poziomie realizacji (ewaluacja).

RDPP jest także strażnikiem dialogu władz samorządowych z organizacjami pozarządowymi. RDPP powinna mieć w swoich głównych założeniach nadzór nad tym, czy sektor pozarządowy został uwzględniony w projektach strategii, programów, polityk lokalnych i regulaminów. Sprawdza, czy sektor brał udział w zespołach, warsztatach poświęconych powstawaniu tych dokumentów oraz w konsultacjach ich projektów.

RDPP inicjuje formy współpracy. Dobrze działająca rada kreuje również rozwiązania poprawiające jakość współpracy i rozwija ją. RDPP powinna przedkładać swoim organom wykonawczym wypracowane rozwiązania, które mogą być wdrożone czy to uchwałą, czy zarządzeniem. Jeśli np. sektor pozarządowy przygotuje rozwiązania związane z polityką czynszową władz samorządowych wobec NGO, RDPP jest znakomitym organem doradczym, który takie rozwiązanie rekomenduje organom wykonawczym i stanowiącym do wdrożenia. Dotyczy to praktycznie wszystkich form współpracy.

Podsumowując, RDPP powinna:

• uczestniczyć w całym cyklu prac nad RPW,
• być strażnikiem dialogu, monitorując (na jakich zasadach, i czy w ogóle, uwzględniono głos NGO) oraz wydając opinie o procesach przygotowania projektów strategii, programów i regulaminów,
• konsultować projekty aktów prawa miejscowego zgodnie z uchwałą JST wynikającą z art. 5 ust. 5 udppiw,
• być zespołem sterującym pracami nad wypracowaniem rozwiązań odpowiednich form współpracy, który wypracowuje i przygotowuje projekty, a następnie przedstawia je organowi stanowiącemu.

Projektując RDPP dobrze jest ustalić:

• jak wybrana będzie reprezentacja organizacji pozarządowych w RDPP: w jakiejś formie głosowania, czy może branżowo lub terytorialnie,
• jacy przedstawiciele organu wykonawczego wejdą do RDPP: z których wydziałów, biur, dyrektorów jednostek kultury, sportu, wiceprezydentów, członków zarządu,
• kto w RDPP będzie reprezentował organy stanowiące: to oczywiście sejmik, a rady wskazują same, ale można ustalić, która z ich komisji odpowiada za ten obszar i podpowiedzieć zgłoszenie jej członków, członkiń (ułatwi to późniejsze procedowanie projektów uchwał związanych z sektorem pozarządowym i współpracą),
• kto będzie obsługiwał RDPP, czyli która komórka organizacyjna urzędu pełni rolę sekretariatu: najprościej, jeśli będzie to w miejscu, w którym funkcjonuje pełnomocnik, koordynator czy osoba odpowiedzialna za współpracę i RPW,
• jakich środków komunikacji (platformy, e-maile, strona internetowa) będzie używała RDPP, kto będzie komunikację organizował: ktoś z członków RDPP, czy jednak (co jest rekomendowane) pracownicy urzędu w sekretariacie RDPP.

Skuteczność i użyteczność działań RDPP zwiększa:

• planowanie prac rady, ustalenie jakimi tematami i kiedy rada będzie się zajmować,
• wyłonienie zespołów roboczych, które szczegółowo pracują nad określonymi tematami, przedstawiają wyniki swoich prac do dyskusji i decyzji na posiedzeniu całej rady,
• utrzymywanie kontaktów z innymi ciałami dialogu, zwłaszcza w kwestiach, które są przedmiotem wspólnego zainteresowania.

Bardziej szczegółowy opis narzędzia znajduje się w materiałach dodatkowych w opracowaniu Po co nam Rada Działalności Pożytku Publicznego w samorządzie lokalnym i regionalnym.

Skuteczność działania RDPP zależy także od przygotowania przedstawicieli i przedstawicielek organizacji pozarządowych. Najczęściej osoby te nie mają w tym zakresie wiedzy i doświadczeń. Nie chodzi tylko o wiedzę na temat działania RDPP, ale również dotyczącą funkcjonowania JST czy też umiejętności w zakresie prowadzenia dialogu. Dlatego samorząd powinien zadbać o odpowiednie przygotowanie przedstawicieli strony pozarządowej w RDPP. Więcej na ten temat w opisie narzędzia Wspieranie ciał dialogu obywatelskiego jako przestrzeni współpracy w Płaszczyźnie III.

Na poziomie powiatu, a zwłaszcza województwa, użyteczne jest również wdrażanie mechanizmów sieciowania rad działających na tym terenie, służących wymianie informacji i doświadczeń oraz wypracowywaniu i upowszechnianiu standardów ich funkcjonowania.

Kiedy warto stosować rozwiązanie

RDPP należy powołać, gdy z takim wnioskiem wystąpią organizacje pozarządowe w odpowiedniej liczbie określonej w ustawie. Dla sprawnego działania rady warto, przed jej powołaniem, ustalić szczegóły działania ze środowiskiem organizacji pozarządowych.

Korzyści dla JST

Najważniejsze korzyści dla samorządu to:

• stałe, sformalizowane forum dialogu z sektorem obywatelskim,
• uporządkowanie relacji JST i NGO w jednym ciele konsultacyjno-opiniodawczym,
• wsparcie organów JST w procesie podejmowania decyzji,
• poprawa jakości konsultacji aktów prawa miejscowego,
• lepsze przygotowanie RPW,
• ograniczenie konfliktów na etapie wdrażania decyzji organów JST,
• wczesne identyfikowanie potencjalnych problemów i napięć we współpracy,
• dostęp JST do wiedzy środowiskowej i eksperckiej NGO,
• lepsze dopasowanie działań JST do realnych potrzeb lokalnych,
• zwiększenie transparentności procesów decyzyjnych,
• wzmocnienie legitymizacji decyzji podejmowanych przez JST,
• wsparcie w ewaluacji współpracy z organizacjami pozarządowymi,
• ciągłość dialogu niezależna od zmian personalnych,
• budowanie kultury współpracy i zaufania,
• wzmocnienie wizerunku JST jako partnera dialogu społecznego.

Korzyści dla NGO

Główne korzyści dla organizacji pozarządowych to:

• stały i sformalizowany kanał dialogu z JST, wpływ na kształt polityk publicznych JST,
• udział w opiniowaniu aktów prawa miejscowego,
• wpływ na przygotowanie Rocznego Programu Współpracy,
• możliwość zgłaszania problemów systemowych we współpracy,
• wczesny dostęp do informacji o planowanych działaniach JST,
• reprezentacja środowiska NGO w dialogu z JST,
• wzmocnienie pozycji NGO jako partnera samorządu, możliwość prezentowania stanowisk środowiskowych,
• lepsze rozumienie uwarunkowań prawnych i finansowych JST,
• zmniejszenie liczby konfliktów na etapie realizacji zadań,
• ciągłość dialogu niezależna od zmian personalnych,
• budowanie współpracy i sieciowania organizacji,
• wzrost kompetencji przedstawicieli NGO (praktyka dialogu),
• większe poczucie sprawczości i podmiotowości sektora.

Wyzwania związane ze stosowaniem

Wyzwaniem jest zapewnienie reprezentatywności przedstawicieli organizacji pozarządowych zasiadających w RDPP. Dlatego JST powinna zachęcać do budowania koalicji, forów skupiających sektor pozarządowy. W takim gronie można dyskutować, jakie są oczekiwania wobec RDPP w danym samorządzie, jak RDPP powinna działać i jak wybrać do niej przedstawicieli organizacji. Najpierw wspólny pomysł, a dopiero potem wniosek o powołanie RDPP. Warto także rozważyć przeprowadzenie wyborów przedstawicieli strony pozarządowej w RDPP przez organizacje pozarządowe. Zgodnie z udppiw członków rady powołuje organ wykonawczy, ale nic nie stoi na przeszkodzie, aby były to osoby wskazane przez organizacje w powszechnych wyborach.

Zdarza się także, że JST traktuje RDPP jako konieczność wymuszoną przez organizacje i ustawę, a nie jako miejsce realnego dialogu. Aby zminimalizować ryzyko takiego podejścia do rady, warto wcześniej ustalić jej rolę i skład ze środowiskiem pozarządowym, a także wspólnie ustalić organizację, tryb i sposób działania. Pozycja RDPP zależy także w dużej mierze od jej składu, w szczególności ze strony pozarządowej.

Przykłady zastosowania

• Wojewódzka RDPP: Województwo Warmińsko-Mazurskie
• Powiatowa RDPP: Powiat Krakowski
• Gminna RDPP: Gmina Dzierżoniów
• Mechanizm wyboru przedstawicieli organizacji pozarządowych w RDPP powiatu słupskiego 
• Przykłady działań sieciujących RDPP na poziomie wojewódzkim: na Dolnym Śląsku i na Mazowszu

Przykładowa koalicja organizacji pozarządowych to Dąbrowskie Forum Organizacji Pozarządowych (DFOP). Na podstawie swojego regulaminu wybiera pięcioosobowe Prezydium, które jednocześnie jest reprezentacją w miejskiej RDPP. Ich kadencje trwają trzy lata. Samo DFOP jest porozumieniem, nie ma osobowości prawnej. Warto dodać, że jego powstanie sięga 2007 r., jeszcze przed wprowadzeniem gminnych RDPP do udppiw. W jej wyniku musiano dostosować regulamin DFOP i zarządzenie o powołaniu i funkcjonowaniu RDPP, zastępując je uchwałą Rady Miejskiej. RDPP mimo to nie straciła charakteru, który przypisano jej w pierwszym Programie Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego w Dąbrowie Górniczej 2008-2013. RDPP została w nim tak opisana: „Komórka odpowiedzialna za wdrażanie oraz monitoring Programu jest powołana przez Prezydenta Miasta Dąbrowa Górnicza: Rada Pożytku Publicznego Miasta Dąbrowa Górnicza”. Obecnie sam regulamin DFOP określa sposób wyboru prezydium, a uchwała rady miejskiej sposób wyboru strony pozarządowej do RDPP. Sekretariatem RDPP jest Wydział Organizacji Pozarządowych i Aktywności Obywatelskiej.

• Regulamin Dąbrowskiego Forum Organizacji Pozarządowych przyjęty w dniu 6 października 2007 r. podczas Forum założycielskiego. Zaktualizowany przez Walne Zgromadzenie DFOP w dniu 25 października 2016 r.

• UCHWAŁA NR VII/102/11 RADY MIEJSKIEJ W DĄBROWIE GÓRNICZEJ z dnia 26 maja 2011 r. w sprawie: trybu powoływania członków oraz organizacji i trybu działania Rady Działalności Pożytku Publicznego Miasta Dąbrowa Górnicza
• Uchwała nr 3/RDPPMDG/2024 z dnia 1 marca 2024 r. w sprawie: przyjęcia Regulaminu pracy Rady Działalności Pożytku Publicznego Miasta Dąbrowa Górnicza

Standard minimum modelowej współpracy – Powołanie RDPP następuje na wniosek organizacji pozarządowych, po uprzednim ustaleniu ze środowiskiem organizacji pozarządowych szczegółów dotyczących powołania i funkcjonowania rady.  – Określenie regulaminu i sposobu działania RDPP odbywa się zgodnie ze wskazówkami zawartymi w opisie narzędzia.  – Projekty decyzji istotnych dla działalności organizacji pozarządowych są konsultowane z RDPP. – RDPP bierze udział w przygotowaniu rocznego programu współpracy, przynajmniej w formie konsultacji projektu programu z radą. – Obaj partnerzy powinni dążyć do tego, aby RDPP działała zgodnie ze Standardami Rad Działalności Pożytku Publicznego.