Samorządowy program mikrograntów

Opis narzędzia

Współczesne myślenie o zarządzaniu samorządem ewoluuje w stronę modelu partycypacyjnego, w którym kluczowym wyzwaniem jest budowanie bezpośrednich, opartych na zaufaniu relacji z lokalną społecznością. Uzupełnianie wielkich, scentralizowanych projektów infrastrukturalnych licznymi mikroinicjatywami pozwala elastycznie reagować na potrzeby mieszkańców oraz budować poczucie współodpowiedzialności za dobro wspólne.

Skoro najważniejszy jest obywatel, to priorytetem jest edukacja obywatelska. Bez świadomych, zaradnych i współodpowiedzialnych osób nie ma społeczeństwa obywatelskiego, partycypacji ani organizacji pozarządowych. Dlatego, niezależnie od innych swoich zadań i obowiązków, JST uwzględniają swoją szczególną rolę w tym zakresie. Przejawem takiego podejścia jest mikrogrant – niewielkie wsparcie finansowe na realizację oddolnych pomysłów mieszkańców opartych na współpracy i oddziaływaniu na środowisko lokalne. Jego wartość różnicuje się w zależności od celów danego programu oraz zamożności samorządu – od 1000 nawet do 10 tys. zł (praktyka pokazuje, że średnio jest to 5 tys. zł). Beneficjentem takich środków jest zazwyczaj grupa nieformalna, definiowana poprzez liczbę osób ją tworzących (np. minimum 2-4 osoby) lub – ogólniej – jako zespół osób powiązanych relacjami sąsiedzkimi lub wspólnym spędzaniem czasu. Istotą tego mechanizmu jest bardzo niski próg wejścia w procedurę wsparcia finansowego ze strony publicznej (osoby fizyczne – mieszkańcy, a nie formalny podmiot – organizacja pozarządowa).

W takich modelach wspierających środki nie są przekazywane bezpośrednio grupom czy osobom – to odpowiedzialny za tę procedurę operator lub lokalna NGO, która zgodzi się przyjąć pod swój „parasol” grupę nieformalną – opłaca faktury, co zdejmuje z mieszkańców ciężar rozliczeń skarbowych i czyni instrument dostępnym dla każdego.

Kluczową rolę w realizacji mikrograntów ma wspomniany operator. Preferowaną instytucją jest organizacja pozarządowa z danego terenu lub bliskiego sąsiedztwa (np. niedalekiego miasta powiatowego, wojewódzkiego), której samorząd zleca realizację. Organizacja pozarządowa (operator) proceduje z grupami nieformalnymi w oparciu o przygotowane (we współpracy z JST) zasady – proste, przyjazne, nieobarczone nadmierną biurokracją lub ograniczeniami wynikającymi np. z ustawy o finansach publicznych.

Niekiedy spotyka się też sytuację operowania tego typu wsparciem bezpośrednio przez JST według podobnego schematu. Rozwiązanie to budzi jednak wątpliwości prawne, a współpraca z organizacją ma znacznie większy potencjał do rozwoju. NGO jako operator ma możliwość pozyskania dodatkowych środków z zewnątrz (z samorządu, Narodowego Instytutu Wolności, darczyńców prywatnych, 1,5% podatku), które dołożone do programu zwiększają jego zasięg i siłę oddziaływania. Programy mikrograntowe funkcjonują często jako inkubatory oddolnej aktywności, oferując – poza wsparciem finansowym – również uzupełniające działania edukacyjne lub mentoringowe, dostosowane do stopnia zaawansowania pomysłów, zaangażowania liderów i ich kompetencji zarządczych.

Analiza istniejących systemów w wybranych samorządach różnej wielkości, pozwala na wyróżnienie następującej typologii programów mikrograntowych:

• programy ogólnodostępne, do których mieszkańcy mogą zgłosić inicjatywy o różnych celach i tematyce; z perspektywy JST programy te służą przede wszystkim wspieraniu oddolnej aktywności mieszkańców,
• programy tematyczne dedykowane konkretnym celom i zadaniom, którymi JST chce zainteresować mieszkańców (np. programy edukacji ekologicznej, zazieleniania, małej infrastruktury, oddolnych inicjatyw kulturalnych lub dedykowane konkretnemu terenowi – danej dzielnicy czy obszarom w procesie rewitalizacji),
• programy skierowane do konkretnych grup wiekowych czy społecznych (np. młodzieży, seniorów, kombatantów, migrantów), służące aktywizacji i ułatwieniu podejmowania aktywności grupom wrażliwym.

Kiedy warto stosować rozwiązanie

Organizacje pozarządowe są fundamentem praktykowania aktywności obywatelskiej, codziennego zaangażowania, wolontariatu. W takich strukturach chęci i energia osób zamieniają się w konkretne działania z wykorzystaniem zasobów i kompetencji całej organizacji. Jednak członkowie lokalnych wspólnot, którzy chcą działać społecznie, nie zawsze chcą zakładać organizację lub przystępować do istniejącej. Najczęstszym powodem jest niechęć do wikłania się w dość skomplikowane i długofalowe formalności, gdy zależy im na szybkiej akcji tu i teraz.

Dlatego samorządy powinny zauważać istnienie społecznej, często niezagospodarowanej, energii i wprowadzać niewielkie, ale kluczowe dla powodzenia kwoty, które wspierają ich energię i pomysłowość. Zróżnicowane cele, procedury i gradacja wsparcia proponowane przez JST pozwalają na bezpieczne eksperymentowanie z niskim progiem wejścia, a następnie stopniowe zwiększanie odpowiedzialności za coraz większe zasoby publiczne, w tym rozwój kompetencji zarządczych wśród aktywnych mieszkańców.

Planując wdrożenie programu mikrograntów warto wziąć pod uwagę (rekomendacje dla JST):

1. Zalecane jest wdrożenie modelu programów mikrograntowych w drodze regrantingu zlecanego organizacji pozarządowej (więcej o regrantingu w Płaszczyźnie II) lub usługi zakupionej w oparciu o procedury zamówień publicznych, traktując koszty obsługi (10 do 30%) jako inwestycję w profesjonalną animację, mentoring i sieciowanie liderów, a nie wydatek biurokratyczny.
2. Stosuje się jak najprostsze dla mieszkańców zasady pozyskania i rozliczeń wsparcia, zapewniając mieszkańcom pomoc na każdym etapie.
3. Warto stosować mechanizm typu „bon na aktywność”, aby systemowo otwierać program na zupełnie nowe grupy, zapobiegając zawłaszczaniu środków przez te same, od lat aktywne osoby, podmioty i organizacje.
4. Szeroko promuje się oparte o mikrogranty inicjatywy mieszkańców – nic nie buduje tak apetytu na aktywność, jak dobry przykład innych.

Korzyści dla JST

• Inwestowanie w małe formy aktywności obywatelskiej to inwestycja i uznana metoda budowania wspólnot odpornych na różnorodne kryzysy – społeczne, polityczne, klimatyczne. Z tej perspektywy mikrogranty generują zwrot znacznie wykraczający poza wartość nominalną grantu. Przyczyniają się do budowy kapitału społecznego: mechanizm ten skutecznie przekształca mieszkańców z odbiorców usług JST w aktywnych współtwórców życia lokalnego. Zgodnie z zasadami programów mikrograntowych działających w wielu gminach w Polsce, jednym z najważniejszych, premiowanych na etapie oceny kryteriów, jest faktyczne współdziałanie różnych osób i środowisk na każdym etapie jego realizacji. Dzięki temu powstają trwałe sieci powiązań, które samorząd może wykorzystać w wielu sytuacjach, począwszy od konsultacji społecznych, na sytuacjach kryzysowych kończąc. 
• Mikrogranty pozwalają na precyzyjną diagnozę problemów, których urząd z „poziomu ratusza” często nie dostrzega – od integracji sąsiedzkiej po estetykę konkretnego podwórka. Decydująca jest tutaj wiarygodność diagnozy – członkowie społeczności najlepiej wiedzą, czego potrzebuje społeczność. W perspektywie realizacyjnej natomiast ważne jest zaangażowanie wolontariatu i istniejących na danym terenie zasobów (rzeczowych, lokalowych), co wprost zwiększa atrakcyjność i efektywność działań. Dość często spotykanym standardem przy tego typu programach jest wymóg wniesienia minimalnego, niefinansowego wkładu własnego (np. na poziomie 1% całego przedsięwzięcia). To mały, ale kluczowy „bezpiecznik”, który buduje realne zaangażowanie i poczucie własności projektu.
• Za tymi relatywnie niewielkimi kwotami idą wymierne korzyści strukturalne dla całego samorządu, a decyzja o wdrożeniu programu mikrograntów to dla JST przejście od administrowania do moderowania procesu rozwoju, związanego z poczuciem sprawstwa obywateli.

Korzyści dla NGO

Mikrogranty pełnią funkcję edukacji obywatelskiej w działaniu, ponieważ pozwalają mieszkańcom przejść bezpiecznie od pomysłu do rozliczenia, ucząc odpowiedzialności za dobro wspólne w mikroskali. W procesie tym organizacje pozarządowe powinny pełnić kluczową rolę operatora programu, co pozwala im uzyskać liczne doświadczenia i zupełnie nową pozycję wobec samorządu oraz lokalnej społeczności.

Kluczowe korzyści dla organizacji wymieniono poniżej.

• Organizacja staje się kluczowym partnerem dla JST i innych instytucji, co potwierdza jej profesjonalizm i eksperckość.
• NGO jako operator ma większy i bezpośredni wpływ na to, jakie inicjatywy oddolne, grupy nieformalne i lokalne organizacje otrzymają wsparcie, co zwiększa zaufanie i prestiż w środowisku.
• Obsługa funduszu często wiąże się z finansowaniem kosztów administracyjnych (tzw. koszty pośrednie), co pozwala na rozwój instytucjonalny samej NGO, zatrudnienie personelu i pokrycie kosztów bieżących.
• Operator buduje sieci kontaktów poznając wielu aktywnych mieszkańców, grupy nieformalne i organizacje, co ułatwia realizację kolejnych projektów.
• Pozarządowi operatorzy mikrograntów realnie przyczyniają się do wzmocnienia trzeciego sektora, dostarczając konkretne narzędzia mniejszym podmiotom, które często nie mają dostępu do dużych funduszy lub obawiają się z nich korzystać.
• Zarządzanie publicznymi, a także prywatnymi, funduszami w sposób otwarty i przejrzysty buduje pozytywny wizerunek organizacji w oczach obywateli.

Aby te korzyści zaistniały, samorząd musi dokonać strategicznego wyboru współpracy z mieszkańcami w oparciu o mikrogrant i skierować swoją uwagę na lokalne lub regionalne organizacje, mające potencjał bycia operatorem takiego przedsięwzięcia.

Wyzwania związane ze stosowaniem

Mimo licznych korzyści, programy mikrograntowe wiążą się też z konkretnymi wyzwaniami. Jednym z nich może być trudność w znalezieniu organizacji gotowej do pełnienia roli operatora. Wymaga to nie tylko doświadczenia w pracy projektowej, ale także zaplecza organizacyjnego, kompetencji finansowych i zdolności do pracy z mieszkańcami czy małymi inicjatywami. Szukając partnera do współpracy warto spojrzeć na środowisko pozarządowe szerzej – w każdym województwie działają organizacje parasolowe czy federacje, w tym operatorzy dużych programów mikrograntowych finansowanych ze źródeł centralnych, którzy mają zaplecze i doświadczenie. To też może być oferta dla lokalnych NGO szukających pomysłu na rozwój swojej działalności.

Kolejna kwestia to koszty obsługi programu. Dla części samorządów mogą one wydawać się zbędnym wydatkiem, ponieważ nie trafiają bezpośrednio do mieszkańców. Warto jednak te wydatki traktować nie tyle jak koszt administracyjny, ile jak inwestycję w edukację, mentoring i sieciowanie liderów. W praktyce to właśnie dobra obsługa – obejmująca nabór, ocenę, bieżące wsparcie dla wnioskodawców, pomoc w rozliczaniu czy animację lokalną – decyduje o jakości programu i stanowi zachętę dla mieszkańców do podejmowania aktywności. Inne formy obsługi tego typu programów również generują dodatkowe koszty, niezależnie od wybranego modelu. Poza tym pozarządowi operatorzy często mają dostęp do zewnętrznych źródeł finansowania, którymi wzbogacają lokalne programy mikrograntowe dokładając dodatkowe granty. W takim modelu bilans tej współpracy zawsze wychodzi na plus.

Wyzwaniem bywa także zmiana sposobu myślenia JST o kontroli nad środkami publicznymi. Współpraca z operatorem w programie mikrograntów oznacza, że to organizacja w praktyce dystrybuuje fundusze publiczne w oparciu o jak najprostsze zasady i procedury oceny. JST uczestniczy w wypracowaniu ram współpracy i jest ważnym aktorem realizacji tych założeń, jednak – w odróżnieniu od konkursowej praktyki – nie ma wyłącznego wpływu na sposób dystrybucji środków publicznych. Jednocześnie współpraca z zewnętrznym operatorem i dobrze zaprojektowane mechanizmy nadzoru, pozwalają zachować przejrzystość i bezpieczeństwo wydatkowania pieniędzy, co może być istotnym – z punktu widzenia opinii publicznej – atutem samorządu.

Przykłady zastosowania

Samorządowe programy mikrograntowe w woj. łódzkim 

• Mikrogranty w Powiecie Wieluńskim
• Mikrogranty miejskie w Łodzi
• Mikrogranty dla seniorów w Łodzi
• Zielone mikrogranty w Łodzi
• Mikrogranty w Piotrkowie Trybunalskim
• Mikrogranty w Kutnie
• Mikrogranty w Wieruszowie
• Mikrogranty w Gminie Nowosolna

Samorządowe programy mikrograntowe w woj. małopolskim

Mikrogranty realizowane w oparciu o zakup usługi (Powiat Oświęcimski, Gmina Kęty i Miasto Chrzanów)

Materiały edukacyjne

• Więcej o idei mikrograntów i praktycznych zasadach realizacji takich programów: mikrogranty.pl.
• Inkubator działalności społecznej: inkubatorps.pl. Platforma online udzielająca osobowości prawnej grupom nieformalnym. Dzięki temu mieszkańcy działający w takiej grupie mogą realizować swoje pomysły korzystając z dostępu do różnych funduszy (w tym programów mikrograntowych) z wykorzystaniem osobowości prawnej inkubatora.