Opis narzędzia
Od 2015 r. obowiązuje w Polsce ustawa o zdrowiu publicznym, która wprowadziła system zlecania zadań równoległy do mechanizmu znanego z ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (udppiw). Wiele polskich samorządów od tego czasu przesunęło realizację zadań, zlecanych dotychczas w trybie otwartych konkursów ofert, do nowego systemu. Są jednak i takie gminy, które zdecydowały się pozostać przy udppiw. Nie oceniając tych decyzji, warto zwrócić uwagę na fakt współistnienia obu systemów oraz uwypuklić ich podobieństwa i różnice.
Analiza przepisów art. 14-17 ustawy o zdrowiu publicznym pozwala uznać ten system za bliźniaczo podobny do modelu opartego na udppiw. Zamiast otwartego konkursu ofert, mamy w tym przypadku konkurs ofert, a sam schemat postępowania jest niemal identyczny. Ogłoszenie konkursowe, szczegółowo opisane w ustawie, zawiera elementy bardzo zbliżone do tych znanych z trybu udppiw. Podobnie wygląda konstrukcja samej oferty. Ustawa o zdrowiu publicznym pozostawia jednak bardzo dużą swobodę JST oraz innym podmiotom, które ją stosują. Przepisy nie przewidują jednolitych wzorów ofert czy umów wprowadzanych w drodze rozporządzeń, nie narzucają też wprost konieczności powoływania komisji konkursowych w określonym składzie. W praktyce elementy nieopisane w ustawie są często uzupełniane rozwiązaniami zapożyczonymi z udppiw – stąd w konkursach „zdrowotnych” często pojawiają się np. komisje konkursowe.
Różnicą, na którą warto szczególnie zwrócić uwagę, jest znacznie szerszy krąg potencjalnych oferentów. W konkursach tych mogą startować nie tylko organizacje pozarządowe i podmioty typu non-profit, ale również inne instytucje publiczne oraz podmioty gospodarcze. Jedynym warunkiem jest posiadanie celów statutowych lub przedmiotu działalności zbieżnych z zadaniami z zakresu zdrowia publicznego. Kolejnym elementem odróżniającym oba systemy są terminy. W przeciwieństwie do udppiw, ustawa o zdrowiu publicznym nie narzuca sztywnych ram czasowych dotyczących przebiegu konkursu. To podmiot ogłaszający konkurs definiuje je w ogłoszeniu, co oznacza, że w niektórych przypadkach czas na składanie ofert może być niezwykle krótki.
Kiedy warto stosować rozwiązanie
Warto rozważyć zlecanie zadań w trybie ustawy o zdrowiu publicznym, szczególnie gdy krąg potencjalnych realizatorów wykracza poza organizacje pozarządowe. Mechanizm ten wprowadza procedury znacznie bardziej elastyczne niż te wynikające z udppiw. Dzięki temu samorząd zyskuje narzędzie pozwalające na lepsze dopasowanie konkursów do lokalnych realiów oraz specyfiki danego środowiska podmiotów zainteresowanych współpracą.
Korzyści dla JST
Kluczową korzyścią dla samorządu, wynikającą ze stosowania ustawy o zdrowiu publicznym, jest możliwość precyzyjnego dostosowania konkursu do lokalnych potrzeb. Rozwiązanie to pozwala na poszerzenie kręgu realizatorów zadań zdrowotnych oraz daje szansę na rzetelne porównanie ofert pochodzących z różnych sektorów rynku.
Korzyści dla NGO
Elastyczność rozwiązań ustawowych, będąca atutem dla samorządu, ma istotne znaczenie także dla organizacji pozarządowych. Warto zwrócić uwagę na praktyczny aspekt stosowania tych przepisów, który nie wynika wprost z samej ustawy. W przypadku zamówień od podmiotów komercyjnych, samorządy nie żądają wkładów własnych. Trudno bowiem oczekiwać, by podmioty nastawione na zysk przystępowały do zadań, do których musiałyby dopłacać – inaczej niż organizacje pozarządowe, które są do takich praktyk przyzwyczajone. Organizacje pozarządowe powinny na to zwrócić uwagę samorządom. Należy jednak pamiętać, że w sytuacjach, gdy konkurs dopuszcza wydatki majątkowe (inwestycyjne), wkład własny staje się obligatoryjny bez względu na formę prawną oferenta, co wynika bezpośrednio z ustawy o finansach publicznych.
Wyzwania związane ze stosowaniem
Ustawa o zdrowiu publicznym, wprowadzając odrębny mechanizm dotacyjny, nie rozstrzyga niestety wątpliwości dotyczących obowiązku jej stosowania. Wiele polskich samorządów zdecydowało się jednak skorzystać z jej przepisów, zlecając zadania w trybie w niej przewidzianym. Skutkuje to zauważalnym odpływem środków z Programów współpracy z organizacjami pozarządowymi.
Stosowanie ustawy o zdrowiu publicznym wymaga od samorządu znacznie większej elastyczności niż w przypadku trybów znanych z udppiw. Kwestie, które w dotychczasowych przepisach są jasno rozstrzygnięte – takie jak zasady funkcjonowania komisji konkursowych czy szczegółowe terminy przekazywania środków – w tym przypadku muszą zostać jednoznacznie określone na poziomie ogłoszenia o konkursie.
Dla organizacji pozarządowych oczywistym standardem jest otrzymanie dotacji niezwłocznie po podpisaniu umowy, co gwarantują otwarte konkursy ofert w trybie udppiw. Ustawa o zdrowiu publicznym jednak tego nie przesądza. Może to prowadzić do sytuacji, w której samorząd przyjmie koncepcję wypłaty środków dopiero po pełnym zrealizowaniu zadania (w formie refundacji), co dla wielu NGO może być barierą nie do przejścia.
Przykłady zastosowania
Powiat Pszczyński
Konkursy na realizację zadań w oparciu o ustawę o zdrowiu publicznym ogłasza Powiat Pszczyński. W odróżnieniu od wielu tego typu postępowań prowadzonych przez samorządy, zarząd powiatu w ogłoszeniu konkursowym opublikował cały zestaw dokumentów, czyli nie tylko wzór formularza oferty, ale także wzór umowy. Zapewnia to przejrzystość całej procedury i pewność zasad, na jakich będzie realizowane zadanie.
Otwarty konkurs ofert na realizację zadań z zakresu zdrowia w Pszczynie
Gdańsk
Ciekawą praktyką w zakresie konkursu ofert prowadzonego na podstawie ustawy o zdrowiu publicznym jest rozwiązanie zastosowane w Gdańsku. Miasto, stosując zapisy tej ustawy, prowadzi konkursy w elektronicznym generatorze ofert Witkac. Pozwala to w jednym miejscu zebrać wszystkie postępowania dotacyjne dla organizacji pozarządowych, niezależnie od procedury i podstawy prawnej ich prowadzenia.
Konkurs ofert na realizację zadań z zakresu zdrowia w Gdańsku